Узакъ ёмюрлюле кимледиле?

Биреу жюз жыл жашайды, башхасы уа – элли. Дагъыда узакъ ёмюрлю адамлары кёп болгъан тукъумла да боладыла. Статистика кёргюзтгеннге кёре, жер башында бир-бир къыраллада кёбюрек, башхалада уа азыракъ жашайдыла. Ала бир бирден узакъдадыла, алай эсе да, кёп жылланы жашагъан адамлары бла уа бир кибикдиле. Сейир шартланы эм Кавказда акъсакъалланы юслеринден Огъары Малкъарда больницаны баш врачы Чаналаны Аслижан бла ушакъ этгенбиз.

- Сизни акъылыгъызгъа кёре, кимледиле кёп жашагъанла?

- Тюз ниетлиле, ариу къылыкълыла, Аллахха ийнаннганла. Алай бу соруугъа илму окъуна жууап бералмайды. Адамны стресслери саулугъун бузуп къойгъанын биз, врачла, кёребиз.

- Бизни къыралда халкъ кёп жашаймыды?

-  Эр кишиле, орта эсеп бла тергегенде, алтмыш жыл жашайдыла, тиширыула уа- жетмиш юч жыл. Дунияны 224 къыралыны арасында кёп жашау этиуде биз 164-чю жердебиз. Арт жыллада ЗОЖ модагъа киргенди. Кёп адамла спортзаллагъа жюрюйдюле. Кёп жашагъанланы саны ёсерикди.

- Японияда Окинавада уа жюзжыллыкъла бек кёпдюле, 80-90-жыллыкълылагъа уа бир адам да сейир этмейди. Италияда Овод шахардаа уа эр кишиле да, тиширыула да бир кибик санда 100 жылгъа дери жашагъанлары болгъан  жангыз жерди дуния башында. Некди алай?

- Биринчиден, илму битеу соруулагъа да жууап бералмайды. Экинчиден, эрттеден бери да алай бола келеди мында! Бек сейири уа неди десегиз, ол жерледе жашау этиуню болумлары бир бирлерине ушамайдыла! Ма аны ючюн алимле арсарлы болуп къаладыла, узун ёмюрню сылтауларыны юсюнден айтханда.

- Болсада, бардыла да бир шартла?

- Энди иги жашагъанланы ёмюрлери узун болады десек да, тюз болур. Медицина къайда айнып эсе да, адамланы иш хакълары бийик эсе да, мамыр, тынч  жашау къайда болса да, анда адамла кёбюрек жашарыкъдыла. Ол алайды. Аны бла бирге бек къыйналып жашагъанла да бирде жюзден артыкъ жыл жашайдыла. Аны айтханым, илмугъа сыйынмайды жашау. Аны ючюн  бюгюн алимле адамны жашау этиуюню узунлугъу социал  болумлагъа (жашаууна, аш-азыгъына, ишини болумларына, солуууна) кёре болгъандан сора да, ата-бабаладан анга ётген биология шартлагъа кёре да болады, дейдиле. Окинавада жашагъанла башхаладан эсе энчи онглары бла жаратыладыла: ала башха адамладан эсе акъырын къартаядыла!

Паспортларына къарасагъыз, алагъа 70-шер жыл болгъанын кёрлюксюз, былай къарагъанда уа, 50 жылдан кёп берлик тюйюлсюз.

Андан сора да, окинавачыла тюз акъыллыладыла, токъсан жыллары болгъанда да акъылларын тас этмейдиле. Бек сейири уа - битеу дуниягъа жайылгъан жюрек ауруу, депрессия, рак аурууну бир-бир тюрлюлери бу айрыкамда жокъдула.

Аны ангылатхан да къыйынды. Бир-бир алимле ол ДЭА гормон бла байламлы болур, дейдиле. Ол гормонланы бюйреклени огъары жанларындагъы безле чыгъарадыла. Ма ол гормонладыла дейдиле къартайыуну шошайтханла. Къартая баргъан сайын ол гормонла да азая барадыла, окинавачылада уа аланы азайыулары да бек акъырын барады.

- Ол аланы генетикалары бла уа  байламлы болурму?

- Арталлыда угъай! Тинтиулени бардыргъанланы оюмларына кёре, окинавачыланы, генетикалары башхаланыкъыладан эсе тюрлюрек болгъандан сора да, социал  болумлары да игидиле. Ма ол себепден бу айрыкамда жашау жорукъну, (азыкъ ашагъандан башлап кесин жюрютюуню, къарыу-кюч тириликни, психика энчиликлени эм башха аллай затланы) башха-башха тинтип къарайдыла.

Бек баш шартладан бири аш-азыкъды. Ачыкъланнганнга кёре, Окинавада  жашагъанла кимден да тофу бишлакъны эм къудору продуктланы кёп ашайдыла. Андан сора да, аланы азыкъларында антиоксидантлары кёп болгъан тюрсюнлю тахта кёгетле бла жемишле (тюрсюнлю аш-азыкъла) кёп боладыла. Жумуртхаладан бла сютден этилген продуктла, эт да аланы аш-азыкъларындан кетерилгендиле дерге окъуна боллукъду. Тонгуз этни уа хайырланадыла. Ала азыкъны къалай ашагъанларыны магъанасы да бек уллуду. Битеу жашауларында да ала семирмейдиле, тойгъунчу ашамайдыла.

Окинавачы бир кюнню ичинде 1200 килокалорийни хайырланады. Ол а, бек аздан айтханда, Западда жашагъанла хайырланнганларындан эсе жыйырма процентге азды (америкалыланы къошмай, ала уа андан да кёп ашайдыла).

- Италияда Оводдада жашагъанланы юслеринден а не зат айтады илму?

- Алада калорийлени санагъан адет жокъду. Азыкъгъа чек да. Мында этни бек сюедиле. Шахарда битеу да 1700 адам жашайды. Аладан бешиси жюзжыллыкъларындан атлагъандыла! Бек сейири уа неди десегиз, кёпжыллыкъла сан бла тенгдиле – эри, тишиси да.

Шёндю хар ким да биледи Жер аралы тенгиз жагъаларында диетаны хайырлылыгъын. Алай эсе да, Оводдада жашагъанланы алып къарасакъ, аш-азыкъдады баш магъана деп айтырча тюйюлдю. Мындан 20-40-жыллыкъларында кёчюп кетгенле окъуна да 100-жыллыкъларына дери  жашаялгъандыла!

Оводда феноменни тинтип кюрешген алимле кёпдюле. Жюзле бла саналгъан жылланы ичлеринде Оводдада жашагъан юйюрле битеу дуниядан да энчиликде жашап келгендиле. Къатын да алгъандыла, эрге да баргъандыла жаланда кеси ичлеринде. Бу шахарда жашагъанла аны биринчи къурагъанланы бир бёлегини учхунларыдыла. Жууукъладан къатын алыу неда эрге барыу тёре тюйюл эсе да, алай этгенле шёндю да жашауда тюбей-тюбей турадыла. Генетика жаны бла алып къарагъанда, ол генетика аурууланы айнытыргъа себеплик этерге боллукъду, аны бла бирге кёп жылла жашарыкъланы кёбейтирге да боллукъду. Былайда, эштада, алай окъуна болгъан болур. Чекленнген генофонд, эштада, энчи генлени, жашауну узайтыргъа себеплик этген генлени къурашдыргъан болур.

Бир-бир алимле кёп жашагъан адамланы жашауларын тинтгенде, башхаладан эсе энчи генетика шартларын табадыла.

- Диннге табыныулукъ кёп жашаргъа себеплик этемиди? Кавказда ол эсленемиди?

- Алимлени оюмларына кёре, Аллахха ийнаныу адамны ёмюрюн узайтады деген оюм тюз тюйюлдю. Алай эсе да, бир сейирлик шарт барды: къайсы динни тутханладан Аллахны юйлерине баш урургъа, намаз этерге, дууагъа къатышыргъа жюрюгенле кёп жашагъанларына уа ишеклик жокъду. Тюз боюнлу адамла,  кертиси бла да, кёп жашайдыла!

Алимлени оюмларына кёре, межгитге баргъандан сора, стресс гормонла азаядыла, алай бла жюрекни къыйнагъан болумладан адам терк къутулады.

Алайды да, адамгъа экологиясы иги болгъан, тап жерде тууаргъа Аллах онг берген эсе, ол игиди. Алай эсе да, аш-азыкъны табып ашаргъа, тири жашаргъа, жюрекни къыйнар затлагъа хорлатмазгъа керексиз. Жарыкъ кёллю болургъа керекди, къыйынлыкълагъа хорлатып, тюнгюлюп къалмай.

Байсыланы Марзият.
Поделиться: