ИЛМУ АНЫ БИЛИМИНИ ТАРКЪАЙМАЗ ШАУДАНЫ ЭДИ

Малкъар халкъ не заманда да билимге талпыныуу бла белгили болгъанды. Бюгюн аны не тюрлюсюнде да бизни махтау алгъан адамларыбыз аз тюйюлдюле, атом энергетикагъа, космос илмулагъа дери ишлейдиле таулу жашла бла къызла. Алай а аланы хар биринде да биринчиле, алда баргъанла болгъандыла. Физика-математика илмуланы доктору Боташланы Ибрагимни жашы Хасан аладан бири эди. Ол туугъанлы быйыл 75 жыл болады.

Ол 1951 жылда Къыргъызстанда Фрунзе областьны Ивановский районунда Къара-Суу элде туугъанды. Малкъар халкъ кёчгюнчюлюкден къайтханда, аны атасы – Боташланы Жарахматны жашы Ибрагим, белгили малкъар поэт, драматург Боташланы Иссаны туугъан къарындашы, ууакъ сабийли юйюрю бла ахлулары тохтагъан Псычох элде орналгъанды. Ибрагим анда плодопитомникде ишлеп башлагъанды. Алай а кеси миллети бла жашаргъа мурат этип тургъан кишиге ол болжаллы юй эди. Жыл да озгъунчу, къарындашы Нох чакъырып, Ибрагим Кичибалыкъгъа кёчерге келишгенди. Юй бийчеси Журтубайланы Зулейха да ол затны тюзге санагъанды.

Болсада, жарсыугъа, Ибрагимни жашауу къысха болгъанды. Ол огъурлу, мал ауузундан чёп юзмеген адам 1958 жылда, къыйын ауруп, дуниясын алышханды. Зулейханы къолунда жети сабий къалгъандыла. Кичилери Азнауургъа жаланда онсегиз кюн болуп. Жашагъаннга бир мадар болады дейдиле, къолдан уста Зулейха сабийлерин киши кёзюне къаратмагъанды. Замансыз кетген аталарыны осуятын толтура, окъургъа, ишлерге уа юйретгенди. Ибрагимни ахыр тилеги эди ол: не къыйын болса да, сабийлеге окъуу-билим бермей къойма деп.

Жашыны юсюнден айтырдан алгъа, Журтубайланы Жюнюсню къызы Зулейханы юсюнден бир къауум зат сагъыныргъа тийишлиди. Ол огъурлу тиширыу 1936 жылда Элбрусха чыкъгъан комсомолчу жаш адамланы къауумунда болгъанды. Кёп къыйынлыкъ сынагъанды. Атасы, анасы, эки къарындашы, эгечи да сюргюнде ёлген эдиле. Кичи къарындашы Журтубайланы Хажимуратны юсюнден газетде жазыла тургъанды – ол устаз, поэт эди. Андан да бушуу къагъыт келген эди. Болсада Зулейха, жашаудан ёпкелемей, огъурлулай къалгъанды, кимни да къанат тюбюне жыя, кимге да тюз жол юйрете, ариу жашагъанды. Аны танып, адамлыгъыны юсюнден сагъынмагъан адам билмейме.

Хасан юйюрде ючюнчю сабий эди. Ол школгъа Кичибалыкъда баргъанды. Неде да юлгю болгъанды ызындан келгенлеге. Сабийлигинден окъуна ишлерге, окъургъа да бек сюйгенди. Эгечи Фердауус, мени шуёхум, бирде алай эсгере эди: «Школну махтау къабыргъасында бизни юйюрден бир жолгъа беш адамны сураты тагъыла эди. Хасан а барыбыздан да акъыллы болгъанды, кёп окъугъанды, бизден да аны излегенди», – деп.

Барындан да бег а аны эсин алгъан эки зат болгъанды – математика бла спорт. Экисинде да сейир этерча жетишимли эди ол. Спортха, тутушургъа юйренирге ол кечирек – онсегиз жылында – келгенди. Алай а, терк жетишимле этип, къууандыргъанды тренерин. Хасан, Челябинск шахарда бардырылгъан, Рихард Зоргеге аталгъан битеуроссей турнирде къытып, чемпион болуп, Къабарты-Малкъарда бла Къарачай-Черкесде дзюдодан СССР-ни биринчи мастери деген даражагъа жетишгенди.

Аны бла къалмай, Къабарты-Малкъарны МВД-сыны «Динамо» дзюдо обществосунда тамата тренер болуп ишлей, кеси да кёп жаш адамны юйретгенди. Аладан бири Магомед Емкужев аны ёхтемлиги эди – ол 2004 жылда Афин олимпиаданы дзюдодан чемпиону, артда уа КъМР-де дзюдону федерациясыны президенти болгъанды.

Окъуу жанына къайтсакъ, Хасан, эл школну бошагъанлай, Къабарты-Малкъар къырал университетни физика-математика бёлюмюне кирип, аны 1973 жылда къызыл диплом бла бошагъанды. 1976 жылда уа Днепропетровскде къырал университетде очный аспирантурагъа кирип, «Оценки области применимости метода малого параметра для нелинейных обыкновенных дифференциальных уравнений» деген тинтиу ишин хазырлап, 1982 жылда Киевни университетинде диссертациясын къоруулагъанды. Алай бла ол физика-математика илмуда кандидат даражагъа жетишгенди.

Илму керти алимлени жиберип къоймайды, теренден тереннге кийире барады ансы. 2002 жылда Хасан «Исследование диапазона применимости метода малого параметра в некоторых задачах теории нелинейных колебаний» деген темагъа доктор диссертациясын къоруулап, таулуланы ичинде физика-математикадан биринчи доктор болгъанды. Энчи алып айтханда, Хасан, уллу илму проблеманы ишин эте, «Построение решений с заданной точностью для нелинейных дифференциальных систем, содержащих малый параметр» деген кёпле жетишалмагъан ишни толтургъаны бла белгилиди кесича алимлени араларында.  

Хасан В. Коков атлы Къабарты-Малкъар къырал эл мюлк академияда (бусагъатда университет) прикладной математиканы кафедрасыны профессору болуп ишлегенди, Къарачай-Черкесде технология академияда бийик  математиканы кафедрасыны таматасы болуп тургъанды. Аны бла бирге регионда математикадан доктор советни келечисине айырылгъанды. Москвада уа Современный гуманитар университет аны «Студентлени юйретгени ючюн» деген сыйлы майдал бла саугъалагъанды.

Боташланы Хасанны алтмышдан артыкъ илму-тинтиу иши барды. Ала талай даражалы илму журналлада басмаланыпдыла. Илмуда болдургъан жетишимлерин тергеуге алып, алим таматала Хасанны Информатизацияны халкъла аралы академиясыны келечисине айыргъандыла. Ол кёп жерледе илму жыйылыулада докладлары бла, терен билими бла белгили академиклени окъуна сейир этдиргенди. Юлгю излегеннге: Россейни космосха деп приборла хазырлагъан илму-излем институтунда ишлеген алимле Боташ улуну илму ишлерине бюсюреп, аланы жашауда бардырыугъа патент иш да берген эдиле.

Айтханымча, Хасан не жаны бла да тёгерегиндегилеге юлгю болгъанды. Кесине, эгечлерине, къарындашларына да аталыкъ этип тургъан тамата къарындашы Хусейни энчи багъалагъанды. Хусей, керти да, бир бек къууатлы адамды. Сабийле, ёсюп, шахаргъа кетип, окъуугъа кирип, ишлеп башлагъанда, аналарын да Хасаниягъа кёчюргендиле. Тамата къыз Люба устаз эди, кёп жылланы Кичибалыкъны школунда ишлегенди. Хусей – инженер-мелиоратор, солуудады. Идирис, республиканы сыйлы къурулушчусу, шахар администрацияда къурулуш управленияны таматасы болуп тургъанды. Хаким Ростов студияда окъуп келген профессионал суратчы эди. Биз жаш заманда республикада аны танымагъан болмаз эди – ариу, адепли, кимни жумушуна да сакъ адам эди Хаким. Фердауус солуугъа кетгинчи, Эл мюлк министерствода бёлюмню таматасы болуп тургъанды, солуугъа кетгенли, эл жерледе ишлегенлеге жарашдырылгъан программала жаны бла ишлейди. Азнауур а «Юг-Стройсервис» фирмагъа таматалыкъ этеди.

Аны таныгъанла Боташланы Хасанны математика илмуда бек жарыкъ жулдузгъа санайдыла. Алай, жарсыугъа, нёгерлери, жууукъ, узакъ танышлары да бирча намыс-сый берген уллу алим, устаз, юйретиучю, халал, тюзлюкню сюйген къарындашыбыз Боташланы Хасан, талай муратын жарты къоюп, 2008 жылда 22 мартда дуниясын алышханды. Аны жангыз къызы Лаура атасына ушагъанды – школну майдал бла бошап, академияда къызыл диплом алып, Англияда университетде да жетишимли окъуп, экономист болуп ишлейди. Юй бийчеси Орусбийланы Мадина бухгалтерди.

Унутмайдыла Хасанны нёгерлери, анга атап, республикада спорт эришиуле къураучудула.

Хасан Кичибалыкъны, атасы ёсген Кёнделенни, республиканы да ёхтемлиги эди. Аллай адамларыбыз болгъан къадарда, ёсе келген тёлю аладан юлгю алыргъа керекди. Игиге ушаргъа итиннген бийик жетишимлеге жолдады.

«Хасан, жашлыгъында Минги таугъа чыкъгъан анабыз Зулейхагъа атап, кеси да ары чыгъаргъа сюе эди», – дейди эгечи Фердауус, къарындашы жарты муратлы болуп кетгенине жарсый. Алай а бар умутуна жетип ким кетеди? Энди ала биргедиле, тауланы, жашауда тюбеген иги адамларыны юслеринден хапар айта болурла.