Шимал Кавказда энергетиканы биринчилери

Къабарты-Малкъар Республиканы, аны бла бирге уа саулай Шимал Кавказны да энергетикасыны тарыхында Басхан ГЭС энчи жерни алады. Бу станция ишлегенли кёп къалмай жюз жыл болады; аны къурулушу 1939 жылда бошалгъанды. Бу статьяда, КъМР-ни Архив службасыны ол къуралгъаннга жораланнган материалын да хайырланып, аны юсюнден къысха айтыргъа сюебиз.

Басхан сууну электрокюч чыгъарыуда хайырын кёрюрге боллугъуну юсюнден хапарла озгъан ёмюрню аллында башланнган эдиле. Ол тийреде биринчи тинтиуле 1928 жылда бардырылгъандыла. Тийишли проектле ары дери да болгъандыла, алай аны ахыргъы тюрлюсю отузунчу жылланы аллында жарашдырылгъанды, къурулушу уа, тюрлю-тюрлю тыйгъычлагъа тюбей кетгенден сора, 1934 жылда башланнганды.

Ол кезиуледе шёндюча аллай бир тюрлю техника болмагъанды, аны ючюн станцияны асламысында къол кюч бла ишлей эдиле. Аны къурулушуна республикада жашагъанла, башха регионладан специалистле да къатышхандыла. Аланы санында Днепрогэсни келечилери, Донбассны шахтачылары, Москвада метрону къурулушчулары да болгъандыла. Мындан къатышханла уа, жангы усталыкълагъа юйренип, артда станцияда ишлеп да тургъандыла.

Техника дегенде, Басхан ГЭС-ни къурулушу бла байламлы бир сейирлик шарт барды: анда «Weser-Huette» немис фирманы къайнар тылпыу бла ишлеген жер къазыучу машиналары ишлеген эдиле. Алагъа керек кёмюрню уа Нальчикден тракторла бла ташып тургъандыла. Экскаватор кётюралмазлыкъ ташланы динамит бла чачдырып болгъандыла. Алай этерни аллында техникагъа хата жетмесин деп, аны жыйырма метр бир жанына кетерип, сууу къайнагъан чыккырында басымны да азайтып, ол жерге арт жаны бла бургъандыла.

Станциягъа суу келлик ызны 1936 жылда жайда тартып бошагъандыла. Ол жыл 17 августда ары суу жиберип кёргендиле, 20 сентябрьде - ГЭС-ни биринчи гидроагрегаты, ноябрьни ахыр кюнлеринде уа экинчиси да ишлеп тебирегендиле. Алай бла 1939 жылда 9 августда Басхан ГЭС-ни энчи комиссияны оноуу бла хайырланыугъа алгъандыла. Проектине кёре ол 25 МВт электрокюч чыгъара эди.

Жарсыугъа, ол кёпге бармагъанды. Уллу Ата журт урушну хатасы бу станциягъа да жетгенди. 1942 жылда 30 августда немисли аскер алайлагъа жууукълашханда, душманны къолуна тюшмесин деп, ГЭС-ни ишчилери сапёрла бла бирге сууну тыйгъан плотинасын бла быргъыларын чачдырадыла. 1943 жылда январьда уа къачып баргъан гитлерчиле аны хар несин да жукъгъа жарамазча ууатып кетгендиле.

Бир айдан а станцияда жангыртыу ишле башланадыла. Ол жыл окъуна биринчи октябрьде ток чыгъарыргъа деп, аллай борч салынады. Ишни терклендирир ючюн, Арменияда Дзорагет ГЭС-ден бир гидроагрегатны тешип, бери келтиредиле. Къурулушчулагъа болушлукъгъа Москвадан эмда оборудование чыгъаргъан заводладан специалистлени да жибередиле. Станцияны эвакуацияда болгъан специалистлери да жерлерине къайтадыла.

Армениядан келтирилген гидроагрегатны кючю 7,5 МВт эди; ол 1943 жылда 25 декабрьде ток берип башлайды. Аны олсагъат окъуна Нальчикде къоруулау предприятиялагъа жибередиле. 1945 жылда июньда уа 8,3 МВт кючю бла экинчи агрегат къошулады. Дагъыда эки жылдан ючюнчюсю да ток берип тебирейди. Алай бла Басхан ГЭС республиканы энергетикасыны промышленностуну эмда социал бёлюмюню айныууну мурдору болады.

Алтмышынчы жыллагъа дери бу станция, Ставропольну энергосистемасында баш жерни алып, битеу регионну, ол санда темир жолланы да, электрокюч бла жалчытып тургъанды. Къыралда уллу энергетиканы мурдорун къурауда да къошумчулугъу барды аны: ол кезиуледе жер башында эм уллугъа саналгъан Красноярск ГЭС-ни турбинасыны сынау халда жарашдырылгъан чархын 1962 жылда Басхан ГЭС-де ишлетип кёрген эдиле.

Жылла оза, станция да аз-аздан эски бола баргъанды. Оборудованиясы, гидротехника объектлери шёндюгю излемлеге келишмегенлери ючюн, аны жангыртыуну проекти жарашдырылады, хар нени да 2015 жылгъа битдирирге деген оноу этиледи. Алай 2010 жылда болгъан бушуулу ишле ол умутланы юзедиле: ол жыл июльда станциягъа чабыууллукъ этилип, аманлыкъчыла аны эки гидроагрегатын чачып кетгендиле. Иш алай болгъандан сора, ал умутланы къоюп, ГЭС-ни толусунлай жангыртыргъа, аны битеу оборудованиясын да алышындырыргъа оноу этиледи.

Алай бла эки жылны ичинде эски ГЭС-ни орунуна бюгюннгю излемлени барына да тийишли болгъан жангы станция ишленеди. Аны кючю уа алгъынча -25 угъай, 27 МВт болады. Анда чыгъарылгъан токну хайырланыучулагъа жиберген устройство Кавказ тийресинде ол кезиуде бир станцияда да жокъ эди. Специалистле аны трансформаторларын да алышхандыла, огъары жанында суу жыйылгъан жерине, арыкъларына, бассейннге, жер тюбю бла баргъан ызлагъа, объектни баш мекямына да тынгылы ремонт этгендиле.

  Алай бла 2012 жылда 22 декабрьде Басхан ГЭС жангыдан ишлеп башлагъанды. Бюгюнлюкде да регионну энергосистемасында ол магъаналы жерледен бирин алады.