Гун талада эсгертме

Кёнделеннге бурулгъан жерге жете баргъанлай, Гун таланы бери аягъында узакъдан окъуна юсюнде жамычысы бла эр кишини эсгертмесин кёрюрге боллукъду. Ол жыйырманчы ёмюрде бардырылгъан инсан  эм Уллу Ата журт урушлагъа къатышхан кёнделенчилени хурметлерине ишленнгенди. Халкъда анга  «Бушуулу таулу» дейдиле.

Кертиси бла да, эсгертмеге жууугъуракъ келип къарасанг, аны бетинде терен сагъышны, уллу мудахлыкъны эслерге  боллукъду. Аны адам къолу бла ишлеп, алайгъа орнатхан сунмазса. Ол алайгъа асыры тап келишгенден, табийгъатны кесинден чыкъгъаннга ушайды. Бу аламат затны къалай, не мурат бла ишленнгенини юсюнден кёп жылла мындан алда аны архитектору Каркаланы Мухарбий бла хапарлашхан эдим.

Ол заманда Карка улу, Москвада архитектура институтну бошап, Нальчикде «Къаббалкъгражданпроект» институтда архитектор болуп ишлей эди. Бир жол анга Хутуйланы Ханапий  келеди. Гыттыуланы Максим, Залийханланы Жанакъайыт да къошулуп, Кёнделенни къартлары Уллу Ата журт урушдан эллилерине эсгертме ишлетирге оноу этгенлерини юсюнден билдиреди.

‒ Скульпторгъа Къырымшаухалланы Хамзатны сайлагъанбыз. Ол иги усталыгъы болгъан эсли адамды. Сен а жаш архитекторса. Ишни башлагъан заманынгды. Аны фахмусуна сени хунеринг къошулуп, бош сын таш этип къоймай, бир жангы зат чыгъарырсыз деп умут этебиз. Сиз ол ишни тамамласагъыз, кёнделенчилени бек ыразы этериксиз, ‒ дейди.

Аны бла байламлы элде комитет да къуралады. Эллиледен ахча жыйып да тебиреген эдиле. Ол 1966 жылда болады. Хамзат бла Мухарбий жолугъадыла. Ишни къолгъа аладыла. Хамзатны мастерскоюнда жумушакъ балчыкъдан бийиклиги метр бла жарым болгъан эсгертмени макетин ишлейдиле. Сора аны гипсге кёчюрюп обкомну бюросунда кёргюзтгендиле.

Обкомну биринчи секретары Тимбора Кубатиевич Мальбахов ишге къарап бюсюрейди да: «Бу къуру да Кёнделенден урушха кетгенлеге аталып къалса, магъанасы аз боллукъду. Мынга республикалы магъана берейик. Кесин да элден чыгъарып, Минги тау тийресине баргъанла да кёре турурча, аллай жерге орнатылса керек эди. Элден да ахча жыймагъыз, ол ишни къоюгъуз, кесибиз бир амал этейик да, эсгертмеге бюджетден ахча бёлейик», ‒ дейди.

Тимбора Кубатиевич сёзюне ие болады. Ишни узакъгъа созмай, эсгертмеге деп Басхан районнга ахча ётдюреди.

Андан сора Хамзат бла Мухарбий ишге эркин узалып башлайдыла. Бек алгъа эсгертмени сыфатын сайларгъа керек болады. Аны юсюнден ушагъыбызда Карка улу былай айтхан эди: «Ол заманлада эсгертмелеге бушуулу тиширыуланы сыфатларын салып болгъандыла. Сёз ючюн, Санкт-Петербургда Пискарёвский къабыргъалада. Латвияда барды тиширыу эсгертме. Ол урушдан адамларым къайта болурламы дегенча, уллу жолгъа къарап, эл къыйырында орналыпды. КъЧР-де Карачаевск шахаргъа кирген жерде, дагъыда кёп жерледе бардыла мудах тиширыуну сыфаты салыннган эсгертмеле».

Алай бу ишде таулу жашла башха сыфатны сайлайдыла. Уруш Ата журт ючюн баргъанын, дагъыда таулулада ата журт эр кишини аты бла айтылгъанын эсге ала, скульптор бла архитектор эсгертмеге эр кишини сыфатын салыргъа таукел боладыла.

Сора эр киши бушуу этсе, таулуланы адетлерине да тап келишгенине къарай келедиле да, аны бетине аллай сыфат бередиле.

Эр киши ашыкъмагъанлай, сагъышлы, тышына чыгъармай, ичинде терен бушуу этеди, кюйген бушуу. Эсгертмени атына уа «Бушуулу Ата журт» деп атаргъа таукел боладыла. Алай эсгертме ишлене тургъан кезиуде анга адамла «Бушуулу таулу» деп айтадыла. Бюгюн-бюгече да халкъда жюрюген аты алайды.

Эсгертмени бетин Мусукаланы Ахматха ушатып этгендиле деген хапарла да жюрюген эдиле. Алай Мухарбий аны юсюнден манга былай айтхан эди: «Биз анга угъай демеген эдик. Болсада тюзю уа былайды. Эсгертмени бет сыфатын чынтты таулу эр кишини бетине бушууну нек салгъансыз дегенде, терен сагъышлы эр киши архитектураны тилине да тап келишеди. Эр кишини къарамы ёхтемли болады. Анга кёре эсгертме деменгилиди, да муну уа былайдан тепдирирге кюч жокъду дегенча».

Эсгертме темир-бетондан ишленнгенди. Ол материал нек сайланнганды дегенде, 15 метр бийиклиги болгъан эсгертмени состар ташдан неда анга ушаш башха ташдан этерге тюшсе, кёп ахча керек боллукъ эди. Аллай кюч табылмады.

Суратда кёрюнюп турады эсгертмени блокладан жыйылгъаны. Аланы ичлери бошдула. Ол блокла Нальчикде экинчи номерли темир-бетон заводда ишленнгендиле. Артда аланы барысын да машинала бла ташып орнатадыла.

Алайда къурулушчула ай бла эки ыйыкъ чакълы ишлегендиле. Ачылгъан а 1968 жылда Хорламны кюнюнде этилгенди.

Ол кюн ары республиканы оноучулары, шахарладан, районладан кёп адам келген эди. Уллу митинг болады. Келгенледен бир къауум адам да сёлешедиле. Ызы бла аскерчиле кёкге ушкок ата тургъанлай, эсгертмени юсюнде жабыуун ачадыла.

Бу эсгертмеде скульптор Къырымшаухалланы Хамзат бла архитектор Каркаланы Мухарбий эки санатны бирге къошхандыла. Былайы архитекторну, былайы уа скульпторну ишиди деп айтырча тюйюлдю.

Мурдорундан башлап ахырына дери ол ишле бир бири бла байламлыдыла. Ары дери этилген, сёз ючюн, Ленинни, Калмыковну эсгертмелерин алып айтханда, архитекторну бла скульпторну ишлери шарт кёрюнедиле – мурдору, аны юсюнде скульптурасы.

Эсгертме орнатылгъандан сора, комиссия бу ишге бийик багъа бичгенди. Ол шахарда неда башха жашау журтда орнатылмай, кенг ёзеннге тап келишгенине комиссияны келечилери энчи эс бургъан эдиле.  Бу эсгертме къуру бизни республикада угъай, битеу Шимал Кавказда да бек сейирликледен бирине саналады.