Къурулуш а бюгюн да барады

Огъары Малкъаргъа бара, хар заманда сейир этеме аны жолуна. Къаллай бир  кюч салыннганды бу жолгъа, ненча адамны  къыйыны болур мында, деп. Ёрге  чыкъгъан, энишге тюшген, айланч-къыланч къаяны  къыйырына да жетген жерлери бардыла. Бир жерде уа жол къаяны ичи бла ётеди.

Кезиуден-кезиуге жол жанында ишлей тургъан къурулушчуланы да кёресе. Сакъ  жауунладан сора ырхы жол жанларын ашай, ала да аны тюзете. Алагъа къарай, жол эртте ишленнген эсе да, бюгюнлюкде да къурулушу барады дейсе - къарала турулмаса, хар зат тозурап къалады.

Бу жолну къурулушу уа къачан, къалай  башланнган болур? Кесин да кимле ишлегендиле? Аланы юслеринден кёп хапарла, таурухла жюрюйдюле.  Эшитгенле къошхан, къоратхан да эте болурла,  кертиси уа къалай болгъан болур, къачан, къалай эмда кимле ишлеген болурла ол жолну?  Ол да миллетибизни  тарыхыны бир бетиди. Бу хапарда сёз аны юсюнден  барлыкъды.

Къауум жыл мындан алда, ара архивде аны юсюнден  къагъытлагъа къарай, бир къауум документ  табама. Алагъа жюз отуз жылдан артыкъ болады.

Документни биринде былай  жазылады: «Огъары Малкъарны  старшинасына жамауатны жыйып, жол ишлеуню юсюнден  сёз кётюрюрге, эл къаллай бир ишчи, ырысхы бла  болушлукъ эталлыгъын шарт билирге, этилген оноугъа уа жыйылыугъа келгенлени хар бирине къол  салдырыргъа, деп».

Бу къагъыт 1883 жылда 8 декабрьде Терк областьны Нальчик  округуну  таматасындан  Малкъаргъа келгенди. Ол заманда малкъар жамауатны  старшинасы  Абайладан болгъанды. Ол быллай  жууап  къайтаргъанды: «Сизни  айтыуугъузгъа кёре,  жамауат жыйылыу болгъанды. 474 адам къол кётюрюрге  эркинликлери болгъан юйледен жыйылыугъа 364-сю къатышханды. Оноугъа кёре жолну къурулушун 1884 жылны жаз башында башларгъа  боллукъду».

Баям, жолну ишлеу да айтылгъан  кезиуде башланнган болур эди, нек дегенде, архив документлеге кёре 1884 жылда 11 майда Огъары Малкъарда, Къашхатауну  келечилери да къошулуп, жыйылыу бардыргъанды. Ол заманда Къашхатауда башчылыкъ этген энчи  органы  болмагъанды, аны себепли Малкъарны оноууна къарагъанды. Аны келечилери Огъары Малкъарда жыйылыугъа  андан сора къатышхандыла.  Битеу да 600 адам  къол кётюрюрге эркинликлери болгъан юй иеледен 450 адам болгъанды.

Жыйылыугъа келгенле жолну къурулушун бардырыргъа, жолда ишлерге, подрядчы  табаргъа, кеслерини  араларындан юч ышангылы адам айыргъандыла. Ала бу адамла болгъандыла: Абайланы Асланмырза хажи, Кюйгенланы Геуюрге, Темуккуланы Омар. Аланы кеслерини оюмларына кёре, жолну  къурулушун  бардырыргъа подрядчы табып, аны бла  келишимле этерге жамауатны атындан эркинликлери болгъанды.

Аллай адам табылмаса уа, жолну эл кеси кючю бла ишлеригини юсюнден  билдиргендиле.  Къагъытха Абайланы  Гергъокъ кеси эм 450  окъуулары болмагъан адамла ючюн да, аланы тилеклерине кёре, къол салгъанды. Ол кезиуде Малкъар жамауатны старшинасы Шаханланы Шаухал болгъанды.

Подрядчыгъа  Харлампий Панаётович Муратанов деген саудюгерчини табадыла. Баям, жол ишлеуде керекли затланы асламысын ол  мажарып тургъанды. Бир-бир  къагъытлада ол жолну къурушуна  Тифлисден окъуна кёп ушкок от (порох)  келтирип  тургъаныны юсюнден да айтылады. Ушкок отну башха жерледен да  мажаргъандыла. Сёз ючюн, 1889 жылда  Малкъар жамауатны ол замандагъы старшинасы Айдаболланы Азнорну  ышаныу къагъыты бла  Гергиевскде  артиллерияны складларындан ол затны Айдаболланы Зауурбек келтиргенди.

Архив документлеге кёре Огъары Малкъарны жолу 1884 жылда ишленип башланнгынды. Анга  шагъатлыкъ этген жол ишчилени атлары, тукъумлары жазылгъан  къагъытды.  Анда  айтылгъаннга кёре, Огъары Малкъарны жолуну  къурулушуна 25 адамдан  къуралгъан  22 бригада ишлегенди.

1984 жылда 11 майда  бардырылгъан жыйылыуда этилген оноугъа кёре уа, жолну къурулушуна 40 минг  сом  ётдюрюллюгюню юсюнден  айтылгъанды.

Алайды да, архив документледе жазылгъанына кёре, Огъары Малкъардан тюзге келген  Жалпакъ тарындан жолну къурулушу 1884 жылда башланнганды.

Андан бери кёп жылла оздула,  жоллада тюрлениуле да болдула.  Къаягъа жууукъ болгъан жерлери бек къоркъуулу эди.  Къыралда тюрлениуле башлана тургъан  кезиуде, ол  тийреде  тауну ичин тешип, тоннель ишлегендиле. Аны узунлугъу  километр чакълы барды. Энди алайы бла жюрюу къоркъуусуз болгъанды. Андан тышында да, дайым  халына къарагъанлай турулады, керекли жерлерине ремонт этиледи.