Керти сюймеклик

Хапар

Бир огъурлу акъсакъал Мырзабекден эшитген хапарымы айтайым. Ол заманда анга токъсан сегиз жыл бола эди. Бизде, къурулуш организациябызда къалауур болуп ишлей эди. Аты бла келиучю эди ишге. Аты уа аллай бир сейирлик зат. Ангылагъан этгенча, иесини хар айтханын эте эди. Кишен салмай эди, байлагъан да этмегенди. «Былайда тур» деп кетсе, турур эди, жеринден тепмей. Жашладан бири уа: «Оллахий, бираздан муну сёлешдирген да этериксе», - деп.

Мени уа ары тамата этип ашырадыла. Управлениябызда жюзден артыкъ адам ишлей эди. Район арада, элледе да къурулуш ишле бардырабыз. Жашау журтла, мектепле, маданият юйле ишлейбиз.

Алты-жети ай озгъан болур эди мен анда ишлеп тебирегенли, кюз артыны ариу, жылы кюнлеринден биринде, Мырзабек келип: «Мени Огъары Чегемге элтсенг эди. Манга ары барыргъа керекди. Ким биледи, энди экинчи бу заманнга жетермеми. Жеталсам а, жолгъа чыгъалмам. Къарт кишини тилегин бир толтур», - дейди.

Не айтырыкъ эдим акъсакъалгъа, угъаймы дериксе. Кеси да кийинип, хазырланып келгенди.  Къолунда да бир чулгъамы бла. Мен аны жол азыкъ сундум.

Охо, не зат эсе да дедим да, битеу ишлерими къоюп, акъсакъалны жаныма олтуртдум да, жолгъа тебиредим.

Район арабыз Къашхатаудан бираз энишгеракъ кетгинчи, сёз айтмай турду. Терезеден тышына къарап, терен сагъышха кетип. Буруу аллына жетгенде, Жемтала кёпюрюне да бир къарай: «Мариям, Мариям, - деп тиширыу атны юч кере къайтарды.

Акъсакъал бираздан манга къарап: «Сюймеклик деген неди», - деп сорду.

Тюзюн айтханда, жюзжыллыкъ къартдан не сорууну да сакъларыкъ эдим. Алай сюймекликни юсюнден сорур деп арталлыда акъылымда жокъ эди. Аны кёлюне тиймейме деп, сагъыш эте кетдим да:

- Энди, мен ангылагъандан, таза сюймеклик, керти сюймеклик ол Аллах берген уллу саугъады, жашауну тутуругъу, жюрекни къууанчы, - дедим.

Жол нёгерим манга тынгылады да, дагъыда былай деди: «Хау, сен тюзсе, сен анга ие болсанг, аллай сюймеклик аллынга келип, ай бла кюнча ышарып, жюрегинге от салып кетсе, ол а сау болмазлыкъ жарады. Жюз жылдан сора да жангыдан ачый, жангыдан ачыла баргъан жара», - деп, Мырзабек жашау жолуну юсюнден хапарын башлады.

«Сен окъуулу, билимли адам, кёп китап да окъугъан болурса, алада адам бирни мурат этсе, къадар а анга башханы нек буюрады? Аны юсюнден бармыды бу жерде жазылып?

- Да Мырзабек, аны уа къайдан айтайым. Жашауда, ишде, окъууда да башха умутла этген эдим. Буюрулгъаны уа башха тюрлю болду. Муну юсюнден мен да кёп сагъыш этгенме. Ахырында кесимден къалгъан болур деп къойгъанма. Кесинг мадар этсенг, Аллах да къадар этер, дейдиле. Алай окъуна болур.

Алайдан да бираз баргъанлай, Юч-Къоллагъа жетдик, Герпегеж таба бурулдукъ. Алай эте хапар айта келебиз. Асламысында жол нёгерим айтады. Мен а, тынгылайма, арада соруу къоша турама. Мырзабек жашау жолуну хапарын айтды.

Жыйырманчы ёмюрню ол жылларында, алтын кюзню ариу кюнлерини биринде, Огъары Малкъарны баш жанында, Уштулу деген сейир, жомакълы жерде, Голлуну байрамы болады. Сейирлик таза шауданы да бар. Акъ булутла да, байрамгъа келгенча, къая жухларын къучакълап, жерлеринден тепмей турадыла.

Тау ауузладан кёп адам келгенди ары. Жашла, къызла омакъ кийинип, бири биринден ариула, субайла. Гюрен туруп тепсерге хазырланадыла.  Берлакъда уа, узун къангаланы юслеринде тюрлю-тюрлю ашарыкъла.

Байрамгъа келген адамны саны жокъ. Бир бирлери бла танышадыла, ушакъ этедиле. Мырзабек да тышындан келген къызладан бирин жаратып, анга терк-терк къарайды. Ол да аны эслегенди. Арада къарамлары да бирге жетедиле. Ол кезиуде къыз кёзлерин жерге иеди.

Эки жаш адам да бир бирлерин ангыладыла. Бираздан къобуз тауушла чыкъдыла. Чукуйлары бла акъ булутланы жыргъан бийик къаяланы орталарында ариу, кенг ёзенде. Къая къызы уа аланы бир къаядан башхасына ётдюреди.

Жашла, къызла, къолларындан да къаты тутуп, абезехге барадыла. Жашла сайлагъан къызлары бла чыкъгъандыла тепсерге. Мырзабек да аладан бириди. Кёзю къарагъан къызны аллына барып, башын энишге ийип, тепсерге чакъырды. Ол къолун анга бергенде, Мырзабек улудан насыплы болмаз эди ол заманда.

Жаш къызны къолундан жибермей, бирсиледен артха къалмай, тепсейди. Ол кезиуде аны атын сорду, ким, къайдан болгъанын да билди.

Къарылгъач къанатларыча, къап-къара къашлары, узун кирпиклери, кёзлери уа булутсуз кёкге ушаш кём-кёкле.

Тауда сюймекликни юсюнден айтып айланмайдыла. Бир къарам бла аны сезип къоядыла. Бютюнда голлуда бир бирлерин тапханланы сюймекликлери бек кючлю болады. Ол ёмюрлюкдю, аны бир зар кёз да бузмайды.

Къызны аты Мариям эди. Узакъ Огъары Чегемден. Къауум адам болуп Чегем тарындан ыфчыкъла бла ётюп, Малкъаргъа алай келгендиле. Къыйналгъан эселе да, ариу байрамгъа къошулдула.

Голлуну байрамы уллу къууанч болуп ётдю. Акъсакъалла кёп ариу алгъышла айтдыла. Жаш адамла бир бирлери бла шагъырей болдула. Ингир алагъа къобуз тауушла тохтадыла. Узакъдан келгенле жолларына тебиредиле.

Аланы элни адамы ашырады. Мырзабек эки нёгери бла чегемлиле бла барады. Ары дери ол Чегем жанында болмагъанды. Сайлагъан къызын да юйюне чырмаусуз жетдиреди, ары да жолну кёрюрге, билирге сюеди.

Ким биледи, къаллай бир бардыла. Бир таугъа ёрлей, андан энишге тюше, ырфыкъла бла Холам-Бызынгы ауузуна жетдиле. Андан Акъ къаяны жаны бла Чегем тарына аудула.

Къаппа-къарангы болгъан эди. Алда жолну билген абаданла барадыла.  Къалгъанла уа аланы ызларындан. Ай бла жулдузла жарыта жолларын.

Мырзабекни ариу къаратон аты, адам тилин билгенча, иесин хар айтханын этер эди: «Эй, къаратор» деп, къычырса, иесини тауушун эшитгенлей, жетип аллында сюелип къалыр эди, «хазырма къайры да барыргъа», - дегенча.

Мариямны да атына миндирип, кеси да жюгенден тутуп, жыйын бла бирге барады. Бирле хапар айта, бирле уа алагъа тынгылай.

Бир кезиуде уа шош болдула. Холамдан Чегем жанына аугъандыла.  Къардан суугъа жетдиле. Думалагъа да кёп къалмагъанды. Андан ары уа узакъ тюйюлдю.

Нёгерлеринден бири Мырзабекге шыбырдады: «Досум, Къараторну» жырла, биз а эжиу этейик», - дейди. Мырзабек жырлап башлады.

Ой, къаратор, ой къаратор

Жол жанына секирме,

Жол жанына секирме.

Жегне тамыр сен къапханда

Менсиз энчи кекирме.

Къараторгъа базынып мен,

Узакъ жолгъа чыкъгъанма,

Узакъ жолгъа чыкъгъанма.

Къаратордан бошагъан кюн,

Къоргъашинча сытылгъанма.

Элге жетдиле. Жашла кече анда къалдыла. Экинчи кюн, асхут заманда, юйлерине тебиредиле. Ашыкъмай, келген жоллары бла ызларына къайтдыла.

Андан сора Мырзабек Чегемге кеси бара турду, къаратор аты бла, белинде да къара къамасы.

Ахыры боллукъду.