«Сабийни жетишимли болууунда юйюрню бла устазны бирлешип ишлеулери магъаналыды»

Бюгюннгю кюнде сабийни билим алыугъа не кёзден къарагъанын, окъуугъа кёл салгъаныны бла къалгъаныны юсюнден Тырныауузну 5-чи гимназиясыны немис тилден устазы эм логопеди Теммоланы Магометни къызы Светлана бла ушакъ этгенбиз.

- Светлана Магометовна, окъуучуланы сейирлери бармыды немис тилни окъургъа?

- Жарсыугъа, бусагъатда окъуучуланы сейирлери билим алыугъа азая барады. Къуру немис тилге угъай, къайсы дерсге да уллу кёллюле бола барадыла. Энди аланы араларында гитчеликден бир мурат этип, анга жетер ючюн эрикмей билим алгъан, окъугъан сабийле да бардыла. Алай кёпле жаланда дерслени теркирек бошап, солуу кезиуде телефонларын алыргъа ашыгъадыла. Ол болум бек жарсытады. 

- Дерсни кезиуюнде уа телефонланы чыгъарамыдыла?

- Арт жыллада школгъа келгенлей, класс таматалары барыны да телефонларын жыяды. Алай хыйлачы сабийле да боладыла. Бир ишлемеген телефонну эрттен сайын берип, къолларында уа бир ненча телефонлары къалады. Былайда аталагъа бла аналагъа сейир этеме. Устаз сабийни жауу тюйюлдю. Ол сабийге тенг, тамата, шуёх болургъа излейди. Сора бир ненча телефон алып, хыйла этерге эркинлик берген атала бла анала балаларыны билим алыудан айырылгъанларын ангыламаймыдыла? Телефонну да тюз ишлете билсе, аны да барды магъанасы, кёп керекли билдириулеге жол ачылады. Алай эрттенден ингирге ойнагъан сабийле уа окъуудан узаядыла.

- Сизни оюмугъузгъа кёре, немис тил кереклимиди сабийлеге?

- Къайсы тил да кереклиди адамгъа, бегирекда бусагъатда. Жаш тёлюню тыш къыраллагъа кетип окъургъа, билимлерин ёсдюрюрге, ишлерге да онгу барды. Аны себепли тил байлыкъны ёсдюрюу, юйрениу ол махтаулуду. 

Мени оюмума кёре, устазны даражасы тюше барады. Ол, биринчиден, юйюрден келген жарсыуду. Атала бла анала балаларыны къатларында устазны сёге эселе, аны сёзюн этип, сыйын тюшюре эселе, ол сабий школда да юйюнде эшитгенин кёргюзтеди. 

- Сиз иги кесек замандан бери логопед болуп да ишлейсиз. Къаллай сабийлеге керекди бусагъатда логопедни болушлугъу?

- Асламысында логопед сёлешиулеринде чырмаулары, чурумлары болгъан сабий садны балачыкълары бла сора башланнган классладагъы сабийле бла ишлейди. Школчулада уа ол кемчиликле жазыуларында да ачыкъланадыла. Сабий эшитгенича жазады. Андан сора да, жаза туруп, кеси ичинден сёзню къайтара эсе, аны да кеси айталгъаныча терс жазады.  

- Бу ишни жетишимли бардырыр ючюн а, сизге къаллай ышанла керек боладыла?

- Эм алгъа психологиядан, педагогикадан, бир-бир логопедледе уа медицинадан да ангылаулары иги болургъа керекди. Къайсы сабий бла да ишлер ючюн, аны кесинге ышандыра билирге керексе. Хар сабийни кесини энчиликлери болады. Аны бла танышып, ишлерге керекли жанын ачыкълагъандан сора, амалланы алай жарашдырып хайырланаса. Ишинги жетишимли болгъаны бла къалгъаны уа терк ачыкъланады. Сабийни ышыныууна тийишли болур ючюн, логопед кеси сабыр, тёзюмлю, эсли, сакъ, жан аурута билген устаз болургъа тийишлиди.

- Жылдан-жылгъа аллай кемчиликлери болгъан сабийле кёпден-кёп бола барадыла. Ол не бла байламлыды?

- Жангы технологияланы жашауубузгъа эркин кириулери бла. Сёз ючюн, бизни сабийлигибизде къолубузгъа быхы болсун, алма, кертме болсун, бир къаты, чайнаргъа керекли зат тутдуруп, ойнаргъа алай ашыра эдиле. Бусагъатда уа сабийни беш жылына дери аны ашын блендерле бла ууакъ этип бередиле. Аны чайнау аппараты айныргъа кереклисин а билмейдиле. 

Андан сора да, сабийлерине бек аз эс бурадыла. Сабийле телефонла бла телевизорну эркинлигинде къаладыла. Мультфильмлени да бусагъатда къараргъа эркин этерик тюйюл эдим. Алада не бир юйретиу, не бир айнытыу магъана жокъду. Андан сора да, сёзлени чалдырып айтадыла, ауазланы тюрлендирип, макъырып, мюнгюреп, шатык сёз эшитмейди сабий. Ол а кёргенин, эшитгенин къайтара, сёлеширге алай юйренеди. Ангылайма, аталаны бла аналаны да ишлери кёп болады, жашау, заман да къыйынды. Алай сабийни сёлешиу тили къурала тургъан кезиуде анга уллу эс бурургъа керекди. 

- Бир-бир сабийле тауушланы кеслери алларына айта биледиле. Бирде уа угъай. Ол не бла байламлыды?

- Аны сылтауу кёп затда болады. Сёз ючюн, жаратылыууну энчилигинде, физиология кемчиликлеринде, сабийни сёлешиу аппаратында чырмаула болургъа боладыла. Тилни тюбюндеги жюгенчик къысха болса да, къыйналадыла сёлешалмай, тишлери терс ёсе эселе, къабыуу терс айный эсе да. Была барысы да физиология сылтауладыла. Андан сора да, жарсыугъа, шёндюгю сабийле психология эм неврология кемчиликлери бла тууадыла. Аны сылтауу да табийгъат болумланы тюрлениулериди. Ана сабийден ауур кезиуюн къалай жашагъаныны баласына хайыры неда зараны жетмей къалмайды. 

- Къачан сёлешип башларгъа керекди сабий?

- Айта келгенибизча, хар бирини энчиликлери башхады. Алай бир жылларына сёлешип башларгъа керекдиле.1,5-2 жылларына уа сёз байлыкълары иги да кёбейирге тийишлиди.

- Сабийни терс тауушларын тюз салыу къаллай бир заман алыргъа болады?

- Хар бир сабийде ол заман кесича башха болады. Былайда тауушну тюз салгъандан сора да, аны эсинде тутуу, бегитиу ишлери боладыла. Сёз ючюн, тауушну бир кюннге салсакъ, аны бегитиу иш бир айны ичинде бардырылыргъа да болады. Биринчи тауушну кеси аллына салабыз, ызы бла аны бёлюмледе, сёзледе, айтымлада бегитебиз. Саулугъуну энчилигине кёре заман да алай кетеди.

- Бу бегитиу ишде аслам жууаплылыкъ логопедгеми огъесе анагъамы тюшеди?

- Жарсыугъа, бир-бир ата-анала кеслеринден атадыла бу жууаплылыкъны. Сабийни дерсге келтире эселе, уста аны тауушун да салып, бегитген да кеси этерге керек сунадыла. Алай, не къадар кёп къайтарылса, салыннган таууш, юйде эм азындан кюннге эки кере окъуна, ол къадар терк болады таууш бла ишлеген.

Былайда дагъыда бир жарсыуну белгилей кетерге сюеме. Сабий бла арталлыда сёлешиуню къоя барадыла анала. Энди жашау къыйынды, арый да болурла, алай, бизни ёсдюрген анала уа арымаймы эдиле? Хар сабий сорууубузгъа жууап берирге да, сёзлени тюз айтыргъа да юйретир кюч, заман да таба эдиле. Бусагъатда уа туугъан да этгинчи, аны къолуна телефон неда планшет тутдурадыла да, бир жанында чууун чыгъармай, чырмамай турурларын излейдиле. Сабий чырмаргъа да, ананы хар халын кёре айныргъа да керекди. Баланы кёп тауушланы айталмагъанын кёре тургъан анала аны школгъа барса тюзеллик сунуп, эс бурмай къоядыла. Артда уа ол сабийни жетишими осал нек болгъанын билмей жарсыйдыла.  Ала уа къайсы тауушну, сёзню да эшитгенлерича, айтханларыча жазадыла. Жазыу хаты да бузулады.

- Баланы заманында эм тюз сёлеше билиую аны сёлешиу аппаратындан башха зат бла байламлы боламыды?

- Хар айныу кезиуюню магъанасы барды. Сёлешир ючюн, аны къымылдаууну, ойлай билиуюню да себеби уллуду. Сёз ючюн, гитче сабийлеге къан багъа берип, манежле, кеси аллына чайкъалгъан шинтикле алып булжутадыла анала. Бир уллу ахшылыкъ этген сунадыла. Сабий къылыкъ да этерге керекди. Ол заманда аны тёгерегиндеги дуния бла байламлыгъы ачыкъланады. Сабий сюркеле билирге керекди. Аны къоюндан тюшюрмей ёсдюрюу аламат зат тюйюлдю. Ол кеси аллына тыйгъычладан ёте билирге керекди. Сёз ючюн, аллына бир илляу салып, ол анга сюркелип бара тургъанында, аны аллына не шинтик неда жастыкъчыкъла атып, ол чырмауладан къалай ёте билгенине къарагъыз. Олтуруп неда жатып жиляп тохтаса да, аны жапсарыргъа ашыкъмай, ол тыйгъычладан ёте билирге юйретигиз. Бир кере ётдюрюп кёргюзтюп, экинчи кере уа, кесин ётдюрюгюз. Андан сора да, аны бармакъчыкъларыны къыйырларында тил айныуун игилендирген ууакъ моторикасы болады. Аны къуруда ийлеп туруу магъаналыды. Сабийге бармакъ къыйырчыкъларын ишлетир оюнчакъла алыргъа керек болады. Мазаикала, пазлла ууакъ болгъанлары себепли, аланы бармакълары бла алыргъа тюшеди.

Сабийни тилин, тюз сёлешиуюн айнытыу ана бла устаны байламлыкъда бардыргъан ишлериди.