Дауурлу дунияда энчиледен бири

Жашау не заманда да иги адамла бла байды, ала бла сейирди. Заман бара-баргъанда, ала бла тюбешгенинге, аладан юйреннгенинге башха багъа бересе. Биз да, 1975 жылда университетни босагъасындан атлагъанла аллай огъурлу адамны - башхалагъа ушамагъан, энчи хатлы, ызлы, китапланы артыкъ сюйген устазыбыз, филология илмуланы доктору Аппайланы Макарны жашы Аскерни эсгерирге сюебиз. Ол туугъанлы бу кюнледе 110 жыл болады.

Аскер Макарович туугъанда, Биринчи дуния уруш бара эди. Ары чакъырылгъан, жигитлиги Георгий жорну 4-чю даражалы жору бла белгиленнген Макар жашчыгъы дуния жарыгъын кёргюнчю ауушханды. Алай бла Аскер анасы Абдунну къолунда къалып, элде башха сабийлеча ёсгенди.

Хабазда башланнган школну тауусхандан сора, къыралы ючюн жан берген къызыл аскерчини жашыды деп, аны Бештау тийрелеринде эл мюлк школгъа салгъандыла. Аскер анда юч жыл окъугъанды. Ызы бла, Нальчикде окъуу мекям сюелгинчи, Бештауда ишлеп башлагъан педагогика институтха киргенди. Аны 1937 жылда бошагъанды. Устазлары тюзетип, андан ары да билим алыр мурат бла 1937 жылда Ленинградда къырал университетни аспирантурасына киргенди. Жазылгъан да, айтылгъан да тынч этгенликге, ол кеси заманында къалай къыйын болгъанын чертир кереклиси да болмаз. Бютюнда тюртюр адамынг болмаса. Окъуугъа былай берилген таулу жашны аллында кёп ныхыт, къууанчлы да жолла сакълай эдиле.

Аспирантураны Аскер 1941 жылда бошагъанды. Кандидат иши уа «Малкъар тилни диалектлери бла малкъар адабият тилни тенглешдириу» деген ат бла баргъанды. Ол монографиясында бизде жюрюген тёрт тюрлю диалектни (чегем, басхан, черек, холам) тинтгенди эмда бизни халкъыбызда илмуланы кандидаты деген даражагъа биринчи жетишгенди. Онг чыкъмай туруп, аны бу илму иши жаланда 1960 жылда басмаланнганды. 

Аскер Макарович, Ленинграддан къайтып келип, бир жылны Нальчикде Къырал педагогика институтда доцент, миллет тиллени кафедрасыны таматасы болуп да ишлегенди. Душман бери жууукъ келгенде, миллетни билимли адамларын сакъларгъа къырал бегим чыкъгъан эди. Алай бла алимге Тау-Артына ётерге тюшгенди. Анда ол Тбилис къырал университетде доцент болуп тургъанды. Ол кезиуде юйдегили да болгъанды – аны жашау нёгери абхаз жарыкъландырыучу, белгили абхаз жазыучу Дмитрий Гулияны къызы Татьяна эди. Алагъа жаш да туугъанды. 

Фашистле Нальчикден кетгенден сора, Аскер Нальчикге къайтып, илму-излем институтну директоруну къуллугъунда, пединститутда да бирча ишлеп башлагъанды.

Таулу халкъны сюргюн жолу башланнган 8 мартда ол юй бийчеси Татьяна, жашчыгъы Дмитрий бла Тбилисде къайынларында болгъанды. Къайын атасы Дмитрий Иосифович киеуюн Гюржюде тыяргъа кюрешгенди. Алай Аскер миллетини къыйын кюнюнде анасыны къатында болургъа сюйгенин айтып, андан ары сёзню кесгенди. Аны юй бийчеси Татьяна Дмитриевна, къагъанакъ сабийи бла баш иесини биргесине белгисизликге атланыргъа къоркъуп, атасы-анасы бла къалгъанды. Ол атасына союп къаплагъанча ушагъан жашына да, къырал душманны сабийиди деп айтдырмайма деп, аппасыны тукъумун бергенди. Аны бла Аскерни бек жанына тийгенди.

Аскер Алма-Атагъа келип тюшгенде, анга жаланда жыйырма беш жыл бола эди. Аны анасы, анасыны экинчи юйюрюнден да юч къарындашы (Мустафа, Рамазан, Солтан) Талды-Курганда эдиле. Иги кесекни ала бир бирни тапмай, излеп тургъандыла. Аллай кюн келлигине да ийнаннгандыла.

Ал заманны юсюнден эсгере, бизге, студентлерине, аны жашауун тюрлендирген бир сейирлик тюбешиуню юсюнден айтыучу эди Аскер Макарович. Белгилисича, Алма-Атагъа кёп жерледен ийгендиле адамланы, урушдан къачырып. Ары келген кюнлеринден биринде Аскер Алма-Атада аны Ленинградда аспирантурада окъутхан устазы, белгили тюрколог, илму ишини таматасы Николай Дмитриевге тюбеп къалгъанды! Николай Константинович сохтасыны болумун билгенден сора, жарсып, аны Алма-Атаны къырал университетини ректоруна элтип баргъанды. Алай бла, малкъар халкъ Ата журтуна къайтхынчы, Аскер анда къазах тилни бла адабиятны кафедрасында доцент болуп, тюрк тилледен дерс берип тургъанды. Анасын да анда тапханды.

Ол да къалай болгъанды: уруш бошалгъандан сора, биринчи кере СССР-ни Баш Советине депутатла айырыу баргъанда, Аскерни агитатор этип, Киров районнга ийген эдиле. Анда ол хабазчылагъа тюбеп къалгъанды. Ала айтхандыла Аскерге ахлулары къоншу Къаратал районда жашагъанларын. 

Малкъар халкъ Ата журтуна къайтхан 1957 жылда Къабарты-Малкъар къырал университетде малкъар тилни бла адабиятны кафедрасы ачылгъанды. Аскер анда ишлеп башлагъанды. 1962 жылдан 1968 жылгъа дери ол кафедраны таматасы болуп тургъанды. 1970 жылда уа, доктор диссертациясын къоруулап, таулуланы ичинде филология илмуланы биринчи доктору болгъанды. Ол, солургъа кетгинчи, студентлеге ана тилни тарыхындан, тюркологиядан, диалектологиядан дерсле берип тургъанды.
Oл бизни курсну куратору эди. Аны сейир уллу библиотекасы бар эди, анга бек сакъ болуучу эди. Бизни да юйретген эди китапны сюерге. Бир китабы тас болгъанында, аны жарсыгъаны жунчутуп, хар бирибиз да тынчлыкъсыз болуп, биргесине излеп айланнганыбыз эсимдеди. Бизни алай къайгъыргъаныбызны кёргенде, устазыбыз бир кесек жарыгъан эди. 

Чамчы эди Аскер. Шуёхлары да кёп болгъанды аны. Баргъан жеринден кимге да саугъала келтирирге сюйюучю Къайсын анга бирде сахтиян бохча келтирген эди. Аны бизге кёргюзте, устазыбыз: «Чычханла ашагъы эдиле Къайсынны ахчасын, бери бир тюмен сала билсе»,  - дегенинде билгенбиз бохчаны адамгъа къурулай саугъа этген ырыс болгъанын. Къайсын, Танзиля, Танзиляны баш иеси Шарабудин Магидов, Шаханланы Тимур, Къырымшаухалланы Хамзат аны энчи шуёхлары эдиле. Поэт шуёхлары анга атагъан назмула чамдан, сюймекликден толудула. Танзиля алай жазады ол биз да болуучу фатарны юсюнден:

Къабыргъала таш тюйюл,
Китапладан къаланып,
Къошулгъанча ушакъгъа
Хар бир китап, сёз алып.
Жашайла акъылманла,
Болгъанча бу юйлери
Гомерден башлап, мында
Бизни Кязимге дери.
Мында болгъан закийле
Ким кёргенди ёмюрде,
Жыйылып бу юйдеча,
Бир таулуну юйюнде!
Барады татлы ушакъ,
Лахорлары тенглени.
Тойлагъа да алышмам
Мында кетген кюнлени…

Юйню иеси Аскер Макаровични юсюнден а ол былай айтады:

«Ич чай, Жумакъул къызы,
Шапанг тюйюл алаша, –
Дейди юйню иеси,
Чам аузуна жараша…
Ол керти сёз устасы
Татлы ана тилими.
Ол сёлешсе, тур къымсыз,
Къыс да эки эрнинги.
О, даулаш, Аппай улу,
Базына тау тилинге,
Игиликле келсинле
Биз келиучю юйюнге!

Къайсын а анга «Бизге бешик жыр айтылгъан тилибиз» деген назмусун атагъанды. Шуёхлары, баям, жангыз жашагъан устазыбызны жашауун жарыкъ этерге сюйгендиле.

Хау, ол жангыз эди. Ол къыйын сагъатында аны биргесине атланмагъан Татьянаны, жангыз сюймеклигин, кечмегенди. Жашы бла уа тюбешгенди. Ол тарых илмуланы доктору болгъанын, юйдегиси, эки сабийи бла Москвада жашагъанын да къууанып айтхан эди бир тюбешгенибизде. Бетинде уа - бир энчи жарыкъ, къарамы да - башха. Ала бир бирни тапханларына ол кюн мен бек къууаннган эдим. Хау, жаш кюнлерин жарытып, сынау келгенде уа, таукеллик бералмагъан, тансыкълыгъы кюйдюрген, тюбеп, жюрекге сабырлыкъ салалмагъан, кетип, унутула да билмеген сезим аны жангыз этген эди.

1990 жылда 21 ноябрьде алышханды дуниясын Аскер Макарович. Ол бушуу хапар ол окъутхан тёлюлени барын да мудах этгени ишексизди. Жалгъан даула бла жазылгъан атсыз къагъытла къыйнагъандыла аны къартлыгъын. Алай, анга да къарамай, ол бизни бла, сохталары бла, бирге жашагъанды, окъутханды, юйретгенди, бизни къылыкъ хунерибизде, жашау эм энчи билим алыуубузда аны эслерча къыйыны барды.