Назмучу тиширыу бла сюймеклик

Малкъар поэзия халкъыбыз журтуна къайтханда кюч ала башлагъанды. Жюреклеча, жанлача, умутлача, ийнаныуча, таулуну ич дуниясыча, сезимни юсюнден айтылгъан ариу тизгинле ол заманда жангыргъандыла. Зумакъулланы Танзиляны желге, бораннга да, кюннге, айгъа да ачыкъ лирикасы дуния поэзияны жарыкъ, бек бийик юлгюсюдю. Сюймекликни юсюнден аныча ким айталады?

Танзиляны тиширыу тилеги, къурман болайым деп, жюрегинден келген, уллу магъанасын тас этмей, эрттеден да бек багъалы адамынга айтыла келген сёз алай бош тагъылып къалмагъанды. Ол, тизгиннге кирирни аллында, сюймеклик шауданында жуууннганды. Сёз кесини жерин тапса, айтырыкъ затынгы бети терен ачылады. Хар тизгиннге салыннган сёзню уа кесини энчи жумушу, борчу да болады.

Тиширыуну сюймеклиги. Ол неди? Сезим къадарында, ол бир тюрлю бир чекге сыйыныргъа керекмиди огъесе аны юсюнден айтхан поэтле алай сунмаймыдыла? Ким биледи, бош гитче толкъунму урады жюрекде, уллу тенгизми чайкъалады. Олду жолгъа къаратхан, тансыкълыгъын айгъа къарап айтдыргъан, тюшюмде кёрюр эсем а сюйгеними деп, кечени сакълатхан.

Кетме, кетме сен алай терк,

Мен тилейме, къурман болайым,

Ол уллу, ол ариу кёзлеринге

Ашыкъмайын бир иги къарайым... – дейди поэт.

Жарсыугъа, сюймеклик хар заманда да ёмюрлюк болуп бармайды. Ол, жаратыла билгенича, ёчюлюп да къалады. Артха айланып, анга таш атханла тюбейдиле. Танзиляны лирика жигити уа былай айтады:

Тилейме сенден, не сюйсенг да эт 

Айлан, терс сёлеш! Башхагъа да кет!

Тёзюп турурма, тилей жашаудан:

«Жашау, сакъла, – деп, – мындан амандан!»

Кетмей тур ансы сен бу дуниядан...

Былай айтыр ючюн, уллу жюрек керекди. Алай тиширыу жумушакълыгъы тынчайтхан тынгысызлыкъ бир тюрлю бир жерде эримейди. Ол аны жюрегинде бугъады, андан башха ышыкъ къайда табылсын анга?!

Жангыз ауананг къалгъан болса да,

Тиер кюнюмю аллына турса да,

Жашау, айырма мени аладан!

Сен менден алгъа кетме дуниядан!

Жаратылгъан жаннга ушайды сезим – биз анга ёлюмсюздю деп тургъанлыкъгъа, аны къадары бизни къолубузда тюйюлдю. Бу затны юсюнден не кёп философия оюмла болгъан эселе да, хар сюймеклик да кесича жаратылады, кесича ёледи. Алай аны жаратылыууну къууанчы, дунияны не саугъасындан да уллу хазна болуп, жюрегибизни жылыта, эсгериулерибизни ариу эте, биргебизге къалады.

Тюбешиу жарыкъды, къууанчлы. Ол, жарсыу, бушуу, жангызлыкъ – адамны насыпсыз этген затла артдадыла деп, аны айтады. 

Шукур, энтта тюбедик,

Жомакъда айтхан кибик,

Минг жылланы термилип,

Бир бирни тапхан кибик.

Дуния толкъунларында

Къалмагъанлай жутулуп.

Ким да саулай жашауун, кюню, айы, жылы бла эсинде тутуп туралмайды. Анда къалгъан къысха такъыйкъала насыпны, къууанчны, жарсыуну, бушууну да бир энчи эс бёлюннген бийиклеридиле. Сайланып, эсинге кирип, анда къалып къалгъан такъыйкъала, ёлюмню аллында да сени ёкюллерингдиле, къоруучуларынг. Танзиляны лирика жигити аны ангылайды. Дуния терсликлени алларында аны жарсыуларын эсгериулери тынчайтадыла.

Мени атымы сен алай айтдынг,

Дунияда бир жан айталмаз кибик,

Эндиге дери мен атсыз жашап,

Энди сен кесинг атагъан кибик.

Сейирди, узакъ тюненеде къалгъан бир къарам умут жарыгъын элтип турады. Эритмей, тас этмей, абындырмай, ачытмай. Ол боллукъ тюбешиуню къууанчы сакълауну къыйынлыгъын унутдурады. Жолгъа къарап, кюнюнгю ашыртхан, жастыкъгъа башынгы салгъанлай, Аллахдан аны тюшюме келтир деп тилетген сакълау. Сакълагъан къыйынды – сакъларынг болмаса. Бар эсе уа, ол келликмиди, келлик тюйюлмюдю – сакълайса.

Тауусулсала жолла – бизни бир бирге элтген,

Тамаша такъыйкъала – бизни насыплы этген,

Ол кюн сен ауазымы эшиталмасанг – къыйнал,

Ары деричиннге уа биргемесе, сен ийнан!

Эки бир бирге ушагъан неда арталлыда ушамагъан кюнде, эки башха жерде жаратылгъан жан биргелик деген сёзню, итиниуню бирча ангыларча, аллай себеп къайдан келеди? Адамдан бла Хауаданмы? Сюймеклик жаннет чыпчыкъгъа ушай эсе, Кязим айтханча, аны ёмюрю къаллай бир болургъа боллукъду? Жашау дегенинг – эшик бла кирип, терезе бла чыкъгъан тенгли бир чакъ эсе, аны къалайына сыйынадыла жукъусуз кечеле, суу талагъан ташча, сыйдам болгъан тилекле?

Бу соруугъа жууап берлик адам табылса, ол лирика жигит болмаз эди. Такъыйкъа да, ёмюр да бирча тартхан базман ётюрюк айта болурму? Огъесе ол жашауну бек уллу кертисимиди? Ёмюр бла ёрелешген такъыйкъа. Аны жарыгъы къалай айырмалы болургъа керекди, сюйген адамны эсинде къалыр ючюн! Анга былай айтдырыр ючюн: 

Мен – тата келген адам

Жерде жаханим отдан,

Бюгюн къоркъгъан этеме

Бу тамаша насыпдан.

…Жарсыу ёмюрю – узун,

Насып ёмюрю – къысха.

Жашау, насып жаннетден

Къайтарма мени артха!

Насып дегенинг къаллай бир татлы эсе да, аны тас этерге къоркъуу да аллай бир тынгысызды.

Сюймеклик жан ырысхыды, аны тас этерге къоркъгъанынг сейирмиди да? Сейирмиди, дуниягъа айланып, аны сюйюнчюсюн айтханынг, къоркъууларынг да, ырысларынг да бир мюйюшде жашап тургъанлай?

Дуния башында киши айтмагъан, ариу да, акъыллы да, сейирлик да сёз табып, сюйгенин сейирсиндирирге итиннген тиширыуну айтыры, аталгъан адамына эшитилмесе, къабыр сууугъунда жутулур. Ала бирге болгъан къадарда, жан да – къанатлы, жюрек да – атлы.

Адам дуниягъа жаратылады, жиляйды, къууанады, биринчи атламын этеди. Ма  ол заманда башланады жол тамблагъа, бирси кюннге, ёмюрге... жашауну минг бетин таныргъа. Сюймеклиг а – аладан бири.

Хар не да къарамдан башланады. Ол эсиме тюшсе: «Сокъурла жарлылыгъы – дуния башында киши жапсаралмаз жарсыу. О биз сокъурла – бизге деп жаратылгъан насыпны кёралмагъанла, аны жаны бла озгъанла!», – дейме, жарсып.

Ууучунга жыйсанг, насып – жазыкъ, бошлап къойсанг – кесинг жазыкъ. Тынгысыз сюймекликни тангы, ахшамы да, кюню, жулдузу да башха тюрлюдюле. Гюлню бла шинжини бирге этген кючге ушап. Гюлню ариулугъу бла шинжини ачысы – экиси да бир Тейриге къуллукъ этедиле.

Кёкде жулдуз учханда,

Къарай дуу жаныууна:

«Кёкде жулдузум эди,

Кетди, – де – жана-жана.

Кетди, – де, – бу дуниядан

Шинжиледе гюл жыя,

Манга сюймеклигин а

Дунияда саулай къоя»… 

Назмучу тиширыула Анна Ахматова бла Марина Цветаева – сёз усталары, орус адабиятха къуллукъ этген фахмулу жазыучула, ёлюмсюз тизгинлери бла келлик ёмюрге киргендиле. Зумакъулланы Танзиля да аланы сатырларындады. «Тиширыу поэзия» дейдиле. Аны энчилиги недеди? Кишиликге тенг болгъан таукелликдеми огъесе ана тилде айтылгъан ариу бешик жырладамы? Сюймекликни юсюнден бир эр киши да айталмазлыкъ жырланы, кюйлени такъгъанындамы? Ийнанама, ишексиз ийнанама бу сёзлеге: 

Сен къатымда болгъанда,

Ийнан дуния хакъына,

Сукъланадыла манга

Насыплыла окъуна!

Ит улумай орамда,

Чёп къурумай сабанда …

Ётюрюк да жойгъанды

Жан ачытыучу кючюн,

Тилчи да, тилин тыйып,

Къойгъанды осал ишин...

Ийнанама бу сёзлени тизген бийик фахмулу адамны керти айтханына, ол насыплы болгъанына, уллу сюймеклик сынагъанына, аны Аллах энчи кёргенине да.