Нальчик – эсгертмеле шахары

Неге керекдиле эсгертмеле? Биз алагъа алай нек сакъбыз? Ала бизни тарых жолубузну, иги адамларыбызны унутдурмаз ючюн, аланы юлгюге тутар ючюн ишленедиле. Халкъны эс къудуретин да къурайдыла, ёхтем, таукел этедиле. Кесини тарыхын билмеген адамгъа тамбласын къурагъан къыйынды.

Аладан бири малкъар халкъны махтаулу жашы Къулийланы Къайсынны эсгертмесиди. Ол поэтни аты аталгъан проспектде Профсоюзла юйюню аллында сюеледи. Эсгертме 2003 жылда салыннганды. Аны скульптурасын РФ-ни сыйлы художниги Михаил Тхакумашев этгенди, художниги уа архитектор Каркаланы Асланбекди. Эсгертме доммакъдан этилгенди, кеси да керамогранит бла тышланнган бийик мурдорда сюеледи.

Поэт, кёлек, кёнчек кийип, аякъларын да бир бирине салып, ташда олтуруп тургъанлай суратланнганды. Аны онг къолу тобугъунда турады. Сол къолуна уа ол аркъасына атылып тургъан костюмун илиндирипди. Поэт, солургъа сюйюп, къая къыйырына олтуруп тургъанча кёрюнеди. Ол башын аз-маз онг жанына буруп, узакъгъа сагъышлы къарайды.

Хадаужукъланы бахчада – Атажукин атлы солуу паркда, бек ариу жерде къабарты эм малкъар поэзияны мурдорларын салгъан назмучуланы эки бюст эсгертмелери бардыла. Сол жанында Бекмурза Пачевни, онг жанында Мечиланы Кязимни. Ала бийик болмагъан мурдорлада турадыла. 1968 жылда ишленнгендиле. Пачевни эсгертмесин скульптор Михаил Тхакумашев этгенди. Мечиланы Кязимни эсгертмесини автору уа РСФСР-ни сыйлы художниги, скульптор Къырымшаухалланы Хамзатды. Ол белгили акъылманны миллет кийимде, башында таулу бёркю бла ишлегенди. Къатына барсанг, ол эсгертмени уллу таша кючюн сезесе. Хамзат бу адамны уллулугъун, къудурет магъанасын да аны бетинде суратлагъанды. Назмучуну бир кесек арыгъан бети бу адам жашагъан ёмюрюнде кёпню кёргенин, сынагъанын да айтады. Аны мангылайында терен жыйырылгъан ыз барды. Къарамы уа, кесини ичине кетгенча, сакъды. Ол жашауну магъанасыны, адам къадарланы юслеринден сагъышдады.

Эсгертмелени араларында малкъар халкъны репрессиялада жоюлгъанларына аталгъан мемориалгъа кирген жердеги майданны сол жанында Мечиланы Кязимни бюст эсгертмеси сюеледи. Аны жанында уа поэтни акъылман сёзлери жазылгъан ташла тизилипдиле. Аны автору КъМР-ни сыйлы художниги, Россейде художестволу академияны академиги Гуданаланы Борисди. Мемориалдан сол жанына барсанг, бийик тереклени тюбюнде сюргюнде ауушхан Мечиланы Кязимни къабыры турады. Ол Къазахстандан бери 1999 жылда кёчюрюлгенди.

«Махтауну ёмюрлюк оту» деген мемориал да солуу паркны тийресинде, ары Лермонтов атлы орамдан кирген жерде сюеледи Ол комплексни ара чигинжиси бийик сын ташды. Ол Уллу Ата журт урушну кезиуюнде Нальчикни къоруулай жоюлгъан жигит совет аскерчилени къабырларында салыннганды. Аны аллында Ёмюрлюк от жанады.

Къарындаш къабыр 1946 жылда къуралгъанды. Ол заманда бизни шахарны тийресинде отуз эки жерде болгъан солдат обаланы бери жыйып, жангыдан асырагъандыла. Анда Совет Аскерни 148 солдаты жатады. Аладан жаланда 88 адамны аты белгили болгъанды, 60 адамны атлары уа белгисизлей къалгъандыла. Эсгертме уа, андан сора юч жыл озуп, 1949 жылда ишленнгенди. Аны автору архитектор Павел Казанчевди. Аны башында алтын суу ичирилген жулдуз жылтырайды. Юсюнде уа Уллу Хорламны жигитлери ёмюрлюкдюле, деп жазылыпды.

Аны бир жанында мермер ташлада къызыл аскерчилени эмда, фашистле бла уруш этип, къазауатда жоюлгъан партизанланы атлары бардыла. Аны жанында ташда уа Къабарты-Малкъарны Афганистанда интернационал борчларын толтура жоюлгъан жашларыны атлары белгиленипдиле.

Эсгертмени онг жанында жолчукъда эсгериу къангада уа 33 Совет Союзну Жигитини атлары бла Махтаулукъну орденини юч даражасын да алгъан тогъуз адамны атлары жазылыпдыла.

Ол аллеяда политика репрессиялада жоюлгъанлагъа аталгъан мемориал къанга барды.

Алайда дагъыда бир сын таш сюеледи. Анда озгъан ёмюрню 30-чу жылларында социализм ючюн кюрешде жан бергенлени бла 1941-1945 жыллада Ата журтну къоруулай жоюлгъан чекистлени атлары жазылыпды. Анда быллай жазыу этилипди:

«…Унутургъа жарамайды бизге

Жангыз жылны озгъан ёмюрледе.

Жылла – къырал тарыхыны шарты,

Жылла – халкъны тарыхыны шарты…»

Эсгертмени аллында алтын жулдузну ортасында аякъда Ёмюрлюк от жанады. Ол биринчи кере 1965 жылда, Хорламны 20-жыллыгъында, жанып башлагъанды. Алайда Мухадин Баловну «Ёмюрлюк эсгериу» деген реквиеми кезиулеп эшитиледи. Реквием юч бёлюмден къуралады. Аны биринчи бёлюмю, ёлюм урушха баргъан аскерчилени сыфатларын суратлай, къаты, алай а сабыр эшитиледи. Экинчи бёлюмюнде ана жиляу эшитиледи, тиширыу хор ёлгенлеге этилген жарсыуну кёбейтеди. Ючюнчю бёлюм а хорламлыды, жашау андан ары баргъанына жораланады.

115-чи Къабарты-Малкъар атлы дивизияны Уллу Ата журт урушну кезиуюнде жоюлгъан аскерчилерине аталгъан эсгертме Нальчикге Стрелка районда сюеледи. Аны къадары сейирди. Ол эки кере, эки тюрлю болуп туугъанды дерге боллукъду. Биринчи эсгертме 1970 жылда салыннганды. Ол фашист танкла бла сермешге чыгъып, ёллюгюн алдан билип, башын энишге ийип сюелген мудах атха къысылып тургъан аскерчини сураты эди.

Ат бла аскерчини тенглешдиргенде, аскерчи уллу, ат а алашаракъ эди. Ол эсгертме 35 жылны сюелгенди. Артда уа, жамауат ыразы болмай, эсгертмени алышыргъа тюшгенди. Бек баш сылтау башында айтылгъанда эди. 2005 жылда аны орунуна бусагъатда сюелген эсгертме орнатылгъанды. Бу эсгертмеде, жамычы кийип, бир къолунда да къылычы бла учуп баргъан атлы суратланады. Ол бийик мурдорда сюеледи. Анга аллай жазыу этилипди: «115-чи атлы дивизиягъа Къабарты-Малкъардан ыразылыкъ бла». Ол эки эсгертмени да РФ-ни сыйлы художниги Михаил Тхакумашев этгенди.

Али Шогенцуков атлы Къабарты къырал драма театрны мекямыны жанында майданда къабарты поэт эм драматург Али Шогенцуковну эсгертмеси сюеледи. Ол 1991 жылда этилгенди. Аны автору да Россей Федерацияны сыйлы художниги, скульптор Михаил Тхакумашевди.

Али Шогенцуковну скульптор бийик болмагъан мурдорда бир шинтикде сабыр олтуруп тургъанлай суратлагъанды. Поэтни къоллары ёшюнюне къысылыпдыла, ол аркъасына шинелин атып турады, кеси уа сагъышлыды, терен оюмлагъа кетгеннге ушайды. Къабарты адабиятны классиги Али Асхадович Шогенцуков кёп жашамагъанды – 41 жыл. Аны жашауу фашист концлагерьде юзюлгенди.

Къабарты Россейге къошулгъаныны 400-жыллыгъына аталгъан эсгертме Нальчикде Музыка театрны аллында ол атны жюрютген майданда сюеледи. Халкъда аны атына «Марияны эсгертмеси» дейдиле. Монумент 1957 жылда салыннганды. Аны авторлары москвачы скульпторла Махтин бла Листопад болгъандыла, архитектору уа Олтаржевский эди.

Нальчикде бек ариу жерде, Шогенцуков атлы проспект бла Лермонтов атлы орамла бирге къошулгъан мюйюшде, Къабарты-Малкъарда Совет властьны келтирген большевикге, республиканы партия эм къырал къуллукъчусу Бетал Калмыковха эсгертме сюеледи. Аны Михаил Тхакумашев доммакъдан этгенди. Эсгертме 1960 жылда ноябрьде ачылгъанды.