Нальчик слобода жолоучуланы кёзлери бла

Тарых, эски дунияны кёз аллыбызгъа келтире, анда тамырланнган миллет энчилигибизни эсге сала, аны бла бирге халкъыбызда атлары жыргъа, таурухха кирген айтхылыкъ адамларыбызны юлгюге тута, ала жашагъан заманны юсюнден бизге хапар айтады.

Онтогъузунчу ёмюрню ахырында, Кавказгъа сейир уллудан уллу бола барып, бери кёпле келгендиле. Ала, бизни жашауубузну тинтип, аны юсюнден жазыуларында къойгъан шартлагъа таяна, биз ол заманны суратын кёз аллыбызгъа келтирирге боллукъбуз. Ма аллай къонакъладандыла Петербургда Илму академияны академиги, тарыхчы, юрист, социолог Максим Ковалевский бла аны жолоучу нёгери Всеволод Миллер – халкъ чыгъармачылыкъны жыйгъан, этнограф, тилле бла кюрешген алим, археолог.

Ала Кавказгъа – Осетиягъа, Чеченнге, Ингушетиягъа, Малкъаргъа – бир ненча кере келгендиле. Ковалевский мында жамауатланы къуралыуларыны, аланы жашау жорукъларыны, сюдлюк ишлерини юслеринден да мурдорлу тинтиуле этгенди. Юч кере келгенди ол бери, Хасауатда дорбун къабырлада да излегенди бу жерли адамладан хапар. Бюгюнледе да Быллым тийрелеринде табылгъан зугулбаш сюеклени ол гуннланы заманлары бла тергегенди.

Миллер а беш кере окъуна болгъанды бу тийреледе. Аны «Осетинские этюды» деген иши юч китап болуп чыкъгъанды. Ол аны ючюн Императорну Орус География обществосуну алтын майдалына тийишли болгъанды.

Ала бери биринчи кере 1883 жылда июньда келгендиле. Алагъа жол кёргюзтюучю Орусбийланы Исмайылны жашы Сафар-Алий болгъанды. Жолоучу алимле белгилегеннге кёре, ол заманда ол, Петровско-Разумовский эл мюлк академияны студенти, «Кавказ жерлени эм тайпаланы суратлау жыйымдыкъда» нартланы юслеринден къарачай-малкъар таурухланы басмалап бошап, орус азбуканы юлгюге алып,  ана тилни грамматикасын къурау бла кюреше эди.

Къонакъла Владикавказдан Котляревкагъа дери поезд бла келгендиле. Андан Нальчикге уа юч ат жегилген арба бла жетгендиле. Жолда келе, ала узакъдан къыбыла жанында тауланы араларында Минги тауну ат кёпчекге ушагъан башларын кёргендиле. Жол узуну бир бири ызындан тизилген шиякы тёбелеге да эс бургъандыла.

Таубийни жашы Сафар-Алий къаллай иги къонакъбай болгъаны биринчи атламладан окъуна билиннгенди. Биринчи кюн Нальчикде ол аланы бир иги, таза юйге келтиргенди. Артда да тау элледе кёп къонакъбайлары, жууукълары, аталыкълары да болуп, кереклерин тапдыргъан тынчлыкълы жерлеге элтип солутханды.

Слободагъа жууукълашханда, ала биринчи Александровская атлы немисли колонияны кёргендиле. Колония къуралгъанлы жаланда 50 жыл бола эди ол заманнга, аны тазалыгъын, тизгинлилигин белгилегендиле келгенле.

Ызы бла балчыкъ орам бла слободагъа киргенде, жолоучула бусакъла тизилген орамлада къошун неда салам башлы бир къатлы юйлени кёргендиле. Ала оруслуну юйюнде тохтагъандыла. Аны бу жерли адамланы юслеринден хапарларына тынгылагъандыла. Кертисин айтханда, къарт солдатны сёзлеринде бу жерли адамлагъа ыразылыкъ эшитилмейди.  Тырманы уа барды: жер бла кюреше, андан хайыр ала билмейдиле, тиширыулары ишчиле, эр кишилери уа атда айланнгандан сора зат билмеген, миннген атларына окъуна иги болмагъан, хыны тийген эринчекле…

Нальчикде къонакъла эки кюн ётдюргендиле, Сафар-Алийни атасы Орусбийланы Исмайылны сакълап. Алай бла тёгерек-башха къарап, мында жашаугъа багъа бичер амаллары болгъанды. Аланы биргелерине Исмайылны къарындашы Хамзат айланнганды. Аны юсюнден жолоучула былай жазадыла: «Хамзат таулуланы араларында жангычылыкъ келтирген эсли адамды – реформатор. Бир ненча жылны аскер къуллукъда ётдюрюп, ол тыш къыралгъа кетгенди. Швейцарияда бишлакъ этиуню амалларына тюзелип, Бахсан ауузунда бишлакъ завод ачханды. Алгъа хар не да тап эди: жангы тюрлю этилген бишлакъ аламат татыулу болуп чыгъып, Владикавказда сатылып башлагъанды. Алай а ол жол юсюнде тургъан заводха бош къараргъа окъуна къайтмагъан болмай, ишчилеге ишлерге къыйын эди. Ала кеси тёрелеринде жашагъандыла, ишлегендиле: ахлу-жууукъла, аталыкъла, къонакъбайла да, иесине сора турмай, жаратхан малларын алып кетгендиле. Артда мал ауруу жайылып, заводну жабаргъа тюшгенди».

Нальчик слободада къонакъла тау школну кёргендиле. Аны мекямын бек жаратхандыла – анда алгъа аскер горнизонну штабы болгъанды. Правительство бёлген ахча жетишмей, ол тёртжыллыкъ школгъа деп, тау жамауатладан да жыйылгъанды ахча.  Анда 50 сабий окъугъанды – къабартылыла, таулула, дюгерлиле. Къонакъланы сейирсиндирген а – анда, андан бир тюрлю бир хайыр чыкъмаса да,  француз тилни да окъутхандыла. Анда бир устаз къонакълагъа Балыкъ башында табылгъан мамонтму, пилни сюегин кёргюзтгенди.

Слободадан бир къычырым арлакъда чюйютлюле жашагъан колонияда да болгъандыла жолоучула округну таматасыны болушлукъчусу бла бирге. Ала эр кишиле базарда болгъанларын, терезеледен алагъа тиширыу, сабий бетле къарагъанларын да белгилейдиле. Эшикде уа жаланда бурмабаш, къаракёз сабийле тюбегендиле алагъа. Раббийни кирсиз, тизгинли арбазына киргенлеринде, ол алагъа тау чюйютлюлени тарыхларындан, жашау халларындан хапар айтханды. Ол айтханнга кёре, тау чюйютлюлени асламысы Кавказны кюн чыгъыш жанында жашайдыла. Ала бары да Кавказгъа Мидиядан (бусагъатдагъы Ираннга жууукъ жерледен) келгендиле. Фарси эм тат тилледе сёлешедиле.

Нальчикде ала, керти да, жерден хайыр алмайдыла. Сатыу ишле бла, ууакъ усталыкъла бла кюрешедиле. Жашаулары уа аман тюйюлдю. Ёнкюч алыргъа да боллукъду аладан процентлеге. Бу жерли адамла бла аралары игиди.

Чюйют колонияда ол алимле, кеслери да билмей тургъанлай, бир сейир ишге шагъат болгъандыла. Бир чюйют юйню къатында ичип тургъан оруслу киши, аланы биргелерине болгъан округну таматасыны аллында тобукъланып: «Сизни уллулугъугъуз, жюйюсхан, манга бу жидлени тюерге эркинлик берчи!» - деп тилегенди. Ол заманда тамата,  къолунда къамичи бла жетдирип, аны кеф адамланы элтиучю жерге тапдырыргъа буюргъанды. Ол аны бла чюйютлюлеге кёз къарамын кёргюзтгенин сёзсюз ангылагъандыла къонакъла.

Ючюнчю кюн ала сагъат онда, юч ат да, жолоучу нёгер да алып, «тау татарлыла» жашагъан Холам таба тебирегендиле.