Жигит уланла

Хар тукъумну да барды ёхтем адамлары. Урушда, урунууда атларын иги бла айтдыргъанла. Бу хапарыбызда Къадырладан эки  къарындашдан туугъанланы  Уллу Ата журт урушну жигитлери  Мухажирни  бла Борисни айтыргъа боллукъду.

Ала экиси да къыралыбызгъа жау чапханда, душман аскерлери бла сермеше, уруш аулакълада къалгъандыла.

Мухажир, баям, биинчи малкъарлы лётчик  болур эди. Россейни Къоруулау министерствосуну Ара архивинден билдиргенлерине кёре ол 1931 жылда Моздокда 10-чу атлы-аскер дивизияны полковой школуну курсанты болгъанды. Андан сора Ейск шахарда Сталин атлы тенгиз лётчикдени аскер школунда окъугъанды.

Аны бошагъандан сора  аны Бакугъа къуллукъ этерге ашырадыла. Юч жылдан лейтенант чын бередиле. Алгъа бир гитче бёлюмге башчылыкъ этеди. Артда уа эскадрильяны таматасыны орунбасары  болады. Уруш башланнганда уа, эскадрильяны командири  эди.

Урушха дери уа къашхатаучуланы эсинде къалгъан бир сейир шартны айтайым. Мухажир, уруш башланырны аллында самолёту бла учуп келип, Бабугентни интернатыны къатында Тогъай аллы тюзде къоннганды. Алайгъа Къашхатаудан, Бабугентден да кёп адам жыйылады. Ол алагъа алайда аскерде къалай къуллукъ этгенини юсюнден кёп хапар айтханды. Андан сора самолёту бла учуп кетеди.

Къыркъынчы жыл туугъан эли Къашхатаугъа солургъа келеди. Ол заманда аны ёшюнюнде Къызыл Жулдузну ордени бар эди.

Къазауатны ал жылларында Финляндияны бла Совет Союзну арасында финлиле маннергейимни атын жюрютген  къоруулау ыз ишлеген эдиле.

Анда темирден  эм бетондан къуюлгъан журтла кёп эдиле. Аланы танкаланы топлары  окъуна чачдыралмагъандыла. Финлиле ол жерледен атдырып, кёп аскерчилерибизни къыргъандыла. Артда бизникиле самолётладан уллу бомба бла атып, алай бузгъандыла аны.  Ол самолётланы санында Мухажир башчылыкъ этген къауум да болгъанды.

Къадырланы жигит жашлары Уллу Ата журт урушха да тири къатышханды. Къоруулау министерствосуну Ара архивинден берилген къагъытда жазылгъанына кёре  ол 1942 жылда августда заданиягъа кетип, андан къайтмай къалгъанды.

Аны юй бийчеси оруслу тиширыу Ольга Андреевна Бакудан узакъ болмай Монтино элде жашап тургъанды,  Мухажирни экиге айланнган эгечи Къадырланы  Валентина бла байламлыкъ жюрютгенди. Письмола жаза, Мухажирни  юсюнден хапар билдире тургъанды. Ахыр кюнюне дери аны тукъумун да жюрютгенди.

Жигит къашхатаучу жашны андан ары къадары белгисизди.

Мухажирни атасыны къарындашы Токайны юч жашы болгъанды. Ючюсю да урушха къатышхандыла. Борисге элде Илияс дей эдиле. Ол 1917 жылда Къашхатауда туугъанды. Элде школну бошагъандан сора, билимин андан ары ёсдюре, Ленинградда устазла хазырлагъан институтхаи киреди.

Отуз жетинчи жыл аны айырмалы бошап, элине къайтады. Жаш специалистни Кёнделеннге жибередиле. Эки жылны анда школну директору болуп тургъанды.

Жаш болгъанлыкъгъа, устаз коллективге тюз оноу этип, ишин тийишли бардыргъанды. Элде да намысы, сыйы жюрюй эди. Ныгъышда олтургъан акъсакъалла аны бла ёрге туруп саламлашхандыла. Борисни бош заманы болса, ол ныгъышчыла бла олтуруп къыралда, дунияда бола тургъан жангылыкъладан айта тургъанды.

Отуз тогъузунчу жыл Борисни аскерге чакъырадыла. Ол 1-чи гвардия  аскерни 350-чи дивизиясыны 917-чи полкуну 1-чи дивизионуна тюшеди. Старый Оскол шахарны къатында уллу сермешле бардырыладыла. Борис нёгерлери бла алагъа къатышханды.

1941 жылда 6 декабрьде Къадыр улу жаралы болады. Госпитальда бираз жатады. Иги болгъандан сора аскер бёлюмюне къайтады.

 1942 жылда, 6 июньда Ржев шахарны  къатында да уллу сермешле  бардырылгъандыла. Алайда да жаш ауур жаралы болады. Жангыдан госпитальгъа тюшеди. Анда саулугъуна бакъдыргъандан сора жангыдан фронтха кетеди.

Къыркъ ючюнчю жыл ол башчылыкъ этген дивизион Юг-Запад фронтну  санында Киев областьда сермешле бардырады..

Гута - Забелоцкая элни къатында немислиле  къоруулагъан жерге чабыууллукъ этерге керек эди. Аны тамата лейтенант Къадыр  улуна    буюрадыла. Ол заманда Борис дивизионну  штабыны начальниги эди.

Алгъа тасхачыланы жиберип,  гитлерчилени  пулемётлары, топлары къалайда болгъанларын тохташдырады.

Сора кеслеринде болгъан  сауутладан бирча  атдырып, аланы жокъ этеди. Ызы бла  жаяу аскерлерибиз, кеслеринден аз къоранч этип, алайны аладыла. Ол жигитлиги ючюн  анга Къызыл  Жулдузну ордени бериледи.

Уруш къыстау баргъан кезиуде, Ата  журтлары ючюн  кеслерин  аямай уруш этген жигит жашланы  коммунистле  кеслерини сатырларына ала эдиле. Юйге жиберген  къагъытларындан биринде Коммунист эм Совет Ата журтуму инсан борчун тийишли  тамамлайма, - деп жаза эди ол.

Тернополь областьны  Кременец шахарыны  къатында 1944 жылда 18 мартда къыйын сермешле  бардырадыла. Борисни аскер бёлюмю къоруулагъан жерге немислиле танклары бла юч кере чабыуллукъ этедиле. Алайда бизни  аскерлени хорларгъа кюрешедиле алай  муратларына  жеталмайдыла.

Ол сермешде болдургъан жигитлиги ючюн  къырал саугъагъа кёргюзтюлген къагъытында  артиллерия полкну  командири капитан Лосев былай жазады: «Немислиле чапхан заманда   тасханы эм связьны тап  къурагъаны  аскер  борчубузну тийишли толтурургъа  себеплик этгенди. Тамата лейтенант  дивизионну  топларын немис солдатла чабыуулукъ  этерик жерлеге  орнатып, тюз от ачханыны хайырындан, ала   техникаларындан,  адамларындан кёп  къоранч этип, ызларына къайтхандыла.  Къыйын кезиуде дивизионну  штабына тюз оноу этгени ючюн, тамата лейтенант Къадырланы Борис Къызыл Жулдузну орденине тийишлиди».

Ол кезиуде уа  таулула Орта Азиягъа  кёчюрюледиле.  Борис аны  хапарын да эшитеди. 1944 жылда июльда  къарындашы Идрисге  аны ахыр  письмосу келген эди. Запад Украинада уруш  этебиз деп жаза эди. Ол тийреледе ауур жаралы болгъан хапары  чыкъгъан эди. Андан ары  хапары белгисизди. Хорламны кюнюн  жууукълашдырыр ючюн, душман аскерлери бла  сермеше, уруш  аулакълада къалгъан Къадырланы  Мухажирни  бла Борисни юслеринден билген  хапарыбыз былайды.