«Жырларыбызны барын да бирча сюебиз»

Дуния жаратылгъанлы бери да адам улу жыргъа, той-оюннга энчи магъана бергенди. Жыр дегенинг – ол халкъ жашауну кюзгюсюдю, аны тарыхыды, къууанчыды, жарсыууду. Аны ызында баргъанла уа кёп ныхытлы, къууанчлы жолланы да ётедиле.

От жагъа

Акъ топуракъчы Бечелланы Мусса юйюрюнде жашчыкъ туугъанда, анга Хабаз деп атагъан эдиле, ол кезиуде ол артист, жырчы боллукъду деб а хазна киши да сагъышланнган болмаз эди. Узакъ Азияда Трамланы Ахматны къызы Асият, юйюрню огъурлу анасы, сабийлени апчытмазгъа, жашау къыйынлыкъладан сакъларгъа кюрешгенди. Ала Джамбул областьда Прогресс элге тюшген эдиле, аталары, кёп башхалача, колхозда, фермада ишлеп уллу юйюрюн кечиндиргени. Къалай-алай болса да, Ата журтларына къайтыр умутларындан а аланы хар бири да бир такъыйкъагъа окъуна тюнгюлмегендиле.

Педагогика илмуланы кандидаты Гуртуланы Бертни къызы Мариям ушакъларыбызда, кесини тёлюсюню юсюнден сагъынса, жаш адамла, биз Кавказгъа барабыз деп, кёп кере къачып кетгенлерини юсюнден айтыучу эди. Хабаз да ол жылланы эсгере: «Бир кесек ёсгенден сора, юйде Кавказны тауларыны юсюнден айтханлары, аланы кёз аллыма келтирирге кюрешгеним, ары къачып къутулургъа сюйгеним эсимдеди»,- дейди.

Кеси заманында Александр Блок Ата журт бла бирлешдирген байламлыкъны узакъда да унутмай тургъаннга туугъан жерини тюзда жаны болгъанча кёрюнюп тебирйди, дегенди. Хабазны ёз журтуну юсюнден сагъышларына тынгылай, белгили орус поэтни ол сёзлери эсиме тюшгендиле. Насып болуп, Бечелланы юйюрлери от жагъаларына барысы да сау-саламат жыйышхандыла.

Къадар жолла

Хабазны алты къарындашы барды, биринден къалгъанла барысы да, Аллахны ахшылыгъындан, бюгюнлюкде сау-саламатдыла. Аладан бири – Тагиб – жыргъа, тойгъа, оюннга да бек устады. Алай Хабаз, айтханнга кёре, сахнагъа чыгъаргъа ахырысы бла да унамайды. Бу фахму уа былагъа аталарыны атасы Окъупдан, халкъ таныгъан тойчу-оюнчудан, кёчгенди дерге боллукъ болур. Баш иесини юсюнден кеси заманында аны юй бийчеси Боллуланы Ками тынчлыгъымы къоймаучу эди, эки жанына да эки керох тагъып тойлада айланып деучюсюн эсгерип ышарады ушакъ нёгерим. 

Яникойда мектепни тауусхандан сора, Хабаз аскер борчун Калугада толтургъанды. Ол кезиуде, 1973 жылда, Бечел улу Москвада Гнесинле атлы институтну халкъ жырланы айтыу жаны бла бёлюмюню заочный халлы отделениясына киргенди, ызы бла аны жетишимли тауусханды.

Жашау алайды, аны жоллары бизни къайры элтириклерин киши билмейди. Фахмулулукъ, мени оюмума кёре, ачылып тургъан нервагъа ушай болур. Нек дегенде ол инсаннга тынчлыкъ бермегенлей къыйнап турады, белгисиз жолла бла сунмай тургъан жерлеге келтиреди. Хабазны андан ары къадары да тюз алай болгъанды. Армиядан сора Каменкада тюзетиу колониягъа ишге тохташып, анда къыркъ жылдан артыкъ заманны уруннганды.

«Эрирей»

Ол жаны бла иш макъамгъа, жыргъа, оюннга кёллендирмезлиги кимге да баямды. Алай… Къадарны буйругъу бла ол кезиуде тюбегенди Хабаз ахча файдалыкъны юсюнден сагъыш этмеген энтузиастчылагъа, жырлары бла жамауатны кёлюн жарыкъ этерге излеген учунуулу жашлагъа. Аланы араларында Чабдарланы Азрет, Газаланы Алим, Жарашыуланы Алик бла Борис, Кансаланы Хасан, Жаникаланы Мухтар эм бирсиле болгъандыла. Хау, жыр къауумда бирле келе, бирле кете да тургъандыла, алай ол кезиудеги болумла, айхай да, «Эрирей» деген уллу жолда ал атламла эдиле.

- 1980 жылда къошулгъанма ансабльге, ол чакълада программабызны кёбейтиу, ёсдюрюу, айнытыу ишни тири къолгъа алгъанбыз. Алай бла къауумда ючеулен тохташхан эдик: Габитланы Абдул, Кайталаны Магомет, мен, - деп хапарлайды Хабаз.

«Эрирей» миллет музыканы тарыхында энчи сейир болумду дерге боллукъбуз.  Ала бу жаны бла кёп затда биринчиле болгъандыла. Алып айтханда, анга Къабарты-Малкъарда толу халда къуралгъан биринчи вокал-инструментал ансамбльди дерге жарарыкъды. Ала республикада миллет жырлагъа шёндюгю ызланы къошуп айтып да башлагъандыла. Белгилерге тийишлиди, ол композицияла аны ючюн бютюн сейир, бютюн жарыкъ, тынгылаучу сюйюп эшитген чыгъармала болгъандыла.

Ансамбльни къуралыууна къайгъыргъанланы араларында уа КъМР-ни халкъ поэти Мокъаланы Магомет (ол бергенди ансамбльге «Эрирей» деген атны да), композитор, КъМР-ни искусстволарыны сыйлы къуллукъчусу Жеттеланы Мустафир да болгъандыла. Мени оюмума кёре бу ызда ол жыллда КъМАССР-ни МВД-сыны азап чекдириу управлениясыны 3-чю номерли колониясыны таматасы, полковник Батырбийланы Жамалны да сагъыныргъа тийишлиди. Ансамбль тохташа тургъан жыллада ол жашлагъа саугъагъа изленнген инструментлени сатып алгъанды. Жамал бла сёлешгенимде, ол иймене-иймене: «Халкъгъа жарар, аны маданиятына, санатына къошумчулукъ болур деген акъылда эдик ол заманда барыбыз да»,- дегенди. Кертиди, ол тёлю барысы да биригип, хар бири кесини жеринде, кесини жанындан салгъан кючлю мурдор бюгюнлюкде жарап тургъан таяннган багъанабыз болгъаны бла даулашырыкъ чыгъарыкъ тюйюлдю.

Ёхтемлендирген шартла

Ансамбльни репертуары, огъарыда белгилегенибизча, байды. Бюгюнлюкде радио-фондда записьде сексеннге жууукъ жыр сакъланады. Аланы араларында къауум кесича айтып буруннгу халкъ жырла «Тепена», «Боз алаша», «Дебет», «Гапалау» дегенчала, эстрада чыгъармала «Анам от жагъада от жагъа», «Тийме манга сюймеклик», «Насып тангларым», «Къууанч тойла», Уллу Ата журт урушну жигитлерине жораланнган эм башха жырла бардыла.

«Эрирейни» эм уллу жетишимине, халкъыбызны ёхтемлендирген шартына уа жырлада къарачай-малкъар тилни кенг онгларын ачалгъан фахмуларын санаргъа боллукъду. Бизни малкъар тилибизни тауушлугъун къудурет кертида музыкагъа, жыргъа, назмугъа деп къурагъанчады. Аны ансамбльни айтыуунда жырлагъа тынгыласакъ да толу ангыламай амалыбыз жокъду. Жетишимлиликни дагъыда башха баш сылтаууна, быланы юсюнден айтханда, мен чыгъармачылыкъ ишге сюймекликни санайма. «Битеу жырларыбызны бирча сюебиз. Аланы алай анстан арагъа чыгъарып къойгъан тёребиз жокъду. Хар бири жюрегибизден жюз кере ётюп, алай келедиле дуниягъа», - дейди Хабаз чыгъармачылыкъ жашаулрыны юсюнден хапарлай.

Бюгюнлюкде «Эрирейни» чыгъармачылыкъ жаны бла ахшы умутлары кёпдю. Сёз ючюн, ала Кансаланы Хасанны «Тау башында акъ къарла» деген унутулгъан жырын, чачылгъан жаухар минчакъланы халыгъа тизгенча, бир ызгъа салыу бла кюрешгендиле. Ансамбльни 50-жыллыгъын да белгилегендиле.

Сынамлы, сынаулу коллективди «Эрирей» халкъ ансамбль, ол даража анга 1995 жылда берилгенди. Кёп бирси жыр къауумла бла тенглешдиргенде, аны жашауу, насыпха, узунду, жетишимлиди. Ол жаны бла сакъланыргъа алагъа керти тенглик, шуёхлукъ, бир бирге билеклик этиу сезим да болушханды. «Тенглени юсюнден айтханда, ала кёпдюле, - дейди Хабаз, къууаннганын букъдурмагъанлай. - Не жумушубузда да къатыбызда сюелип къаладыла сыйлары-даражалары жюрюген инсанларыбыз Беппайланы Муталип, Бапыналаны Зариф, Табакъсойланы Мухтар, Тетууланы Хадис, Габоланы Мусабий эм кёп башха керти шуёхларыбыз».

Тёлюден тёлюге

Дагъыда бир затны белгилемей кетсек тюз болмаз. Къайсы ишде да сынамынгы жаш тёлюге ётдюрюу, тамблагъы кюннге къарай билиу бек магъаналы болгъаны жашырын тюйюлдю.  Габитланы Абдул, Кайталаны Магомет, Хабаз кеси да ол жаны бла сакъдыла – биз барыбыз да билгенибизча, ала «Жашлыкъ» ансамбльни къуралыууна себеп болгъандыла. «Жашлыкъ» «Эрирейни» сабийиди деп кюледиле артистле кеслери да аны юсюнден сагъынсала.

Хабаз а 2020 жылдан башлап Яникойну Маданият юйюне да таматалыкъ этеди. Эл маданият юйню чыгъармачылыкъ иши бир заманда да тохтамагъанды, бюгюнлюкде да алай болгъаны аны ишчилерини жетишимиди. Хабазны айтханына кёре, тепсеу, театр, жаш окъуучуну кружокларына эм спорт секциялагъа жаш тёлю кёп санда эмда сюйюп жюрюйдю.

Ушакъ нёгерим бу жаны бла ишинде да бек уллу магъананы патриот юйретиуге бёлюрге кереклисин энчи къатлап-къатлап белгилейди. Дагъыда ол миллет сезимни айнытыу темагъа эсин буруп, бизге барыбызгъа да бусагъатда бирлик керек болгъанын айтады.

Огъурлу ыз эмда учунуу

Бек биринчиден Ата журтха сюймеклик, керти патриотлукъ ёз от жагъадан башланады. Бечелланы юйюрню аталары Мусса да ол жаны бла ахшы ыз къойгъанды, аны жорукълары Хабазны юйюрюнде бюгюнлюкде да къаты сакъланадыла.

Былайда, баям, материал ахырына жетди дерге боллукъ эди, алай фахмулу инсанны юсюнден айтхан, жазгъан заманда дагъда акъылынга аны бир-бир оюмлары келип, сагъышландырып туруучудула. Бу жол да алай болгъанды. Хар инсанны, ол чыгъармачылыкъ иш бла кюреше эсе уа бютюнда, кёллендирген, анга жашау толкъунларына батмай турургъа болушхан затла боладыла. «Жюз жыр окъуна этмей, жаланда бир жыр этип, халкъынгы кёлюн кётюрсенг, аны учундурсанг – олду насып, ол кезиуде айтаса кеси кесинге Сыйлы Аллах бизни бошдан жаратмагъанды бу дуниягъа деп», - деген эди Хабаз ушагъыбызны чегинде. Ол сёзле эсиме къалай эсе да тюйрелип къалгъандыла да, жазмай болалмадым. Сени жауунгу жыры да, жомагъы да болмасын дегендиле буруннгулуларыбыз. Шукур, бизде ала, аланы сакълагъанла да бардыла.