Жыры уа, атыча, эсибиздеди

Макъамчы, жырчы, къобузчу, Бабугент элни орта школуну устазы – Бёзюланы Алим керти дуниягъа кетгени кёплени айтып-айтмазча жарсытхан эди. Алгъаракълада аны халкъыбызны жыр хазнасын айнытыугъа салгъан къыйыныны, адамлыгъыны юсюнден материалны бизге КъМР-ни маданиятыны сыйлы къуллукъчусу Этчеланы Музафар жазып жибергенди. Биз да бюгюн, Алим къарындашыбызны хурметлей, ол дуниясы жарыкъ болсун деп, аны газетибизни бетлеринде энтта бир эсгеребиз. 

Бёзюланы Алим 200-ге жууукъ жырны автору, уста къобузчу, бир ненча жаш жырчыны санатны жолуна чыгъаргъанды. Аны жырларын Къарачайда, Малкъарда, Орта Азияда, Татарстанда, Башкъортостанда да биледиле, сюйюп жырлайдыла.

Сиз эшитмей къалгъан ненча жыры, макъамы къалды…  Ненча жангы жырчы, къобузчу, той-оюн къауум бла бизни танышдырмай кетди?! Жашаудан замансыз кетгени себепли, башда салгъан сорууларым мыйымы бийлеселе, жыр эм маданият байлыгъыбызны айнытырыкъ кёп жыр жазылмай къалгъанына, кёлюм такъыр болады. Бюгюн да, Алимни эсгере, жюрегими бийик тёрюнде сакъланнган жерине къайтып келип, жырлары, макъамлары эм ариу сёзю бла къууандырып башларыкъ сунуп, таралып, тансыкълап сакълайма. Мени сартын, халкъыбызны жыры, санаты, маданияты да, Алимни фахмусун излегенлей турадыла. Бегирекда, жашауубузну кёз чыракъларына саналгъан сабийлеге жораланнган бешик жырлары ёлюмсюздюле.

Аны хар жыры Малкъарны деменгилилигин кёргюзтгенди, макъамгъа салгъан сёзю да бал бла жауча байлашхандыла. Жырларында, хазна къалмай, барысында да халкъына сюймеклигин ачыкълагъанды, бирде аны айтхан сёзлери жазгъан макъамы бла ариу келишип, тынгылагъан адамны кёлюн кётюргендиле, ахшы умутла тежетгендиле. Аналагъа бла эгечлеге аталгъан жырларына тынгыласанг а, ала тиширыуну шарайыпсыз ариулугъун, саныны къыргъыйлыгъын кёргюзте, бирликге – уллу юйюрде толу жашау этерге чакъырадыла.  Алим жазгъан жырланы иги кесеги радиону алтын хазнасында сакъланадыла.

Озгъан ёмюрню 70-чи жылларында республикабызда уста музыкантла ёсдюрюр ючюн интернат ачхан эдиле. Ол заманда ары окъургъа элледен 27 малкъар, 52 къабарты сабий айыргъан эдиле. Ол насыплы сабийлени арасында бабугентчи жаш Бёзюланы Алим бла мен да болгъанбыз. Насыплы деген сёзню мен таза да жюрегими теренинден, кёлюм бла, терен магъана берип, чертип айтыргъа сюеме. Керти да республикабызда музыка жаны бла фахмусу болгъанлагъа бизни да санагъанлары, аллай устазлагъа тюшгенибиз, сюйген ишибиз бла кюрешгенибиз бла байламлыды. Аллах айтса, бу жумуш бла халкъгъа жарай биллигибиз – ол бизни ишибизни халкъгъа жарарча къураргъа кёллендирген эди, къууандыргъан эди. Андан бери кёп жыл озду. Бусагъатда ол кезиуде окъугъан сабийле  республикабызда, андан тышында да белгили адамладыла.

Макъамчы, жырчы, къобузчу да Бёзюланы Ахматны жашы Алим интернатда окъугъан сабийлени арасында адетли, адежли, тизгинли, ариу сёзлю, окъуугъа берилген аллай жашчыкъ болуучу эди. Устазларыбыз хар заманда да  аны юлгюге келтириучюлери эсимдеди.   Эслирек болгъанда да, ол тюрленмеген эди, халкъына халал къуллукъ этгенлей келегенди. Ишине таза да кёлю бла берилип, Бабугент элни орта школунда айырмалы устазладан бирине саналгъанды. Ол ёсдюрген эм окъутхан сабийле районда, республикабызда болгъан жыр эришиуледе не заманда да алчыланы санында айтыла келедиле. Алай кёлюн салып, тынгылы хазырлай эди ол аланы. Аны хар бирини, фахмусуна, ёнюне кёре энчи жырла жазып, сабий сахнагъа чыкъса да, кесин керти артистча жюрюте, жыргъа кёре магъанасын ачыкъларча юйрете билген устаз болгъанын, кёпле чертип айтыучудула. Бюгюннге сиз Алимни «Эрленчик», «Гинжичик», «Топалайчыкъ», «Кюн», «Учдакет», «Малкъарым», «Анала», «Жай кюнле», «Билеме, сюймейсе мени», «Туугъан кюннге», «Фатима», «Тохта, алай тохта», «Кетме сен», «Сенден ариу жокъду», «Мен сюеме башханы», «Тамаша», «Балкария – любовь моя» эм дагъыда  башха  жырларын бек уста билесиз, ала халкъыбызда тийишли жерни алгъанлай келедиле.

Бёзюланы Алим халкъны эсинде ишин уста билген, намысы-сыйы жюрюген, ахшы юйюр ёсдюрген ата, устаз, макъамчы-къобузчу, къарындаш-шуёхча къаллыкъды. Юч жаш бла бир къызны атасы юйдегиси Маржан бла сабийлерин адет-къылыкъгъа юйрете, билим бере, керти малкъар адетледе ёсдюргенди.

 Алимни жырларын а жырчыла Алтууланы Зоя, Тёппеланы Алим, Атмырзаланы Элдар, Жазыколаны Лейла, Тюменланы Жаннет, Айшат, Этчеланы Ислам, Холамханланы Къайсын, Таукенланы Салим, «Ийман», «Ассы-Аланы», «Жашлыкъ», «Сатанай», «Элия» деген той-оюн къауумла эм дагъыда республикабызда, андан тышында жашагъан башха артистле да айтадыла.

  Жашауда адам улу кесине таплыкъгъа кёп тюрлю амалла бла хайырланыучусун билебиз. Ол затла бизни ишибизде да бардыла. Жыр жазып, ол аман-иги болса да, бир белгили жырчыгъа берип, аны фахмусу бла атын айтдырыргъа итиннгенлеге да тюберге боллукъсуз. Алим ол затладан кери болгъанды. Ол угъай, жырны сёзлерин базманны бир жанына, макъамын бирси жанына салып, экиси да бирча келишгинчи, бир заманда чыгъарманы сахнагъа чыгъармагъанды. Ол жазгъан жырла бла сахнагъа биринчи кере чыгъып, атларын айтдыргъанла уа иги кесек бардыла.

Аллына болушлукъ излей келгенни да ыразы этер ючюн, къолундан келгенин бир заманда да аямагъанды. Къысха айтсакъ, Алим жолну тынчын излемегенди, бир заманда менсинмегенди, жазгъан жырлары уа эсленмей къалмагъандыла. Аланы хар бири тынгылагъан къулакъгъа жангыдан къатланырын излетедиле десек, ол да ётюрюк боллукъ тюйюлдю. Аны ючюн жырчыланы арасында Бёзю улуну намысы-сыйы да жюрюгенди. Бюгюнлюкде да, аны таныгъанланы арасында аты ёлюмсюздю.

    90-чы жыллада Алим бла бардыргъан ушакъларымдан биринде сабийлеге деп жазылгъан жырларыбыз аздыла, ол жанына бир эс бурайыкъ деген оюмгъа келген эдик. Бёзю улу эки жылны ичинде «Эрленчик», «Гинжичик», «Топалайчыкъ», «Баппахан», «Ана тилим», «Анама», «Учдакет» деген сабий жырланы жазгъан эди. Жеттеланы Мустафир шукур Аллахха, энди сабийлеге жыр жазар макъамчыбыз да барды, деп андан сора айтханды.  Ансы ким биле эди Бабугентде аллай бир жырчы, къобузчу  болгъанын: «Элия», «Сатанай» деген той-оюн  къауумла, Тюменланы  Айшат, Нёгерланы  Володя, Бёзюланы  Мурат, Хуболланы  Малик, Башийланы  Мурадин, Хочуланы  Даниял, дагъыда  кёпле…   

Хар халкъны ёз тили, маданияты барды. Миллетни бетин, бирсиледен энчилигин кёргюзтген шартла – ана тили, жырлары, тепсеу тартыулары, фольклоруду. Бёзюланы Алим ол байлыгъыбызны башхалагъа белгили эте, шарт айгъакълай эм ачыкълай билгенди. Башында белгилегенибизча, эки жюзге жууукъ жыры, тепсеу тартыулары, ол ёсдюрген жырчыла, аны  сохталары – ала  бары  да  Алимни  маданиятыбызны  айнытыугъа  салгъан юлюшюдюле.