Анда, малкъар ауузладан биринде…

Таурух

Анда, малкъар ауузладан биринде, ташдан ташха секире, чокъуракъ тамычыны тауусулмазлыкъ жырын айта, сабанланы, биченликлени суудан къандыра, чукуйлары акъ булутладан бийик тик къаяланы жырып жортады узакъ ёзенлеге тау череги. Бирде таркъая, азая, бирде уа суудан тола, жагъаларындан кенг чыгъа, бир кюн, бир жыл угъай, ёмюрлени терен саркъыуунда.

Ма, аны сол жагъасында, ариу кенг таланы баш къыйырында, деменгили ташны юсюнде, узакъдан туура кёрюнюп сюеледи бир къала, адам къолу ишлеген угъай, тюз да къаяны кесинден чыкъгъан сунарса аны. Бир жаны да оюлуп, кёпден бери чыкъмайды ожагъындан тютюню, габу басып мурдор ташын, сир турады алайда, тарны ёмюрлюк къалаууру кибик.

Жан жокъду бу тийреде, мурса, шинжи басханды арбазны, къалагъа элтген жолну, тау жели болгъанды энди аны иеси. Тёгерек-тёгерек бурула келир, хунадан хунагъа секире, къаланы арбазыны букъусун кётюрюр, бирде уа улур, сызгъырыр, къазакъ бёрю къыш кече айгъа къарап жашаууну ачы жырын айтханча, жиликлени титирете.

Таурух жюрюйдю аны юсюнден, аууздан ауузгъа айтыла ныгъышлада, тёлюден тёлюге ёте, бирле къората, бирле къоша. Мен да айтайым бюгюнлюкге жетгенин. Кесим эшитгенимча.

Эртте-эртте, бек эртте, эмен садакъ сауут болгъан заманда, ата-ана биргесине бир батыр жашагъанды бу къалада. Сосланбий эди аны аты. Акъылбалыкъ болгъандан башлап жюрюп тебиреди ол уугъа. Апсатыны малын къырып, тауланы билди ол ата юйюнча, кече дорбунларында къалды, къара сууларын ана сютюнча ичди.

Ол ёрлемеген  тауу,тёшю, сырты къаясы  къалмады, айланды жугъутур кибик алада, адам аягъы басмагъан жерлени кёрдю, бийикледен акъ булутлагъа къарады, ыранлада сюелип, чачын аязгъа таратды.

Кёп кере жангыз кеси, кём-кёк кёкню къызартхан танг аласына тюбегенди, тау артына аугъан къызыл кюн бла сёлешгенди. Тардан таргъа ёте, эллени барын къыдырды, жигитле бла шагъырей болду, тийишлилени жёнгерликге сайлады.

Бар эди дагъыда анда, таула къучагъында орналгъан элледен биринде суу суратча бир къыз, аты да Ариукёз. Сюйдюле ала бир бирни, ыразы болдула юйюр къурап жашаргъа, къыркъарда той-оюнларын этерге.

Кюзню алтын бояуу чапыракълагъа къона, ол кезиу да терк жетди, эки жаны да хазырланадыла тойгъа, заман аз къалгъанды къууанчха. Бир эрттенде Сосланбий айтады атасына:

- Таула чакъырадыла мени, жугъутурланы семиз кезиулери. Сууукъ Къолгъа барайым, бир мал алып келейим, эркин эт сен мени. Кёп турмай ызыма къайтырма.

- Хазырланып жолгъа чыкъгъанса, балам, тыяргъа болалмайма, Апсатыны кёп малын сойгъанса, ол аны кечип къоймаз, сакъ бол жанынга, сау-саламат къайт ызынга. Сууукъ Къолда уа барс жашайды. Ол бийлегенди алайны. Ары уугъа баргъан кёп жигит къайтмагъанды ызына. Айтадыла, ол аман акъыллы жыртхыч жаныуарны зараны жетгенди алагъа, деп. Сакъ бол кесинге. Тынгысыз болуп сакълап турлукъма къайтырынгы, - деп жууаплады атасы.

Сууукъ Къолда кийиклени ыстауатлары барды, ала адамдан, жаныуардан да анда бугъадыла. Сосланбийни жолу къая къыйыры бла барады ары. Эки жаны – бийик, тик, тюбюнде – черек, состар ташланы бир бирине ура, битеу тарны тауушха алдыра келеди.

Кийик жолчукъгъа тохтап атланды жаш, кеч къалмай ызына къайтыргъады мураты. Азмы-кёпмю барды, ыранда жугъутурну эследи, чыммакъ-акъ къар кибик, къара тюгю жокъ юсюнде, сир турады, сын кибик сакъалын да тарата аязгъа. Кезиу-кезиу башын бурады жан жанына: текеле отлайдыла къатында, улакълары бир бирлерин къуууп ойнайдыла. «Таулада кёп айландым, жюрюдюм, кийик хайыуанны быллай ариуун биринчи кёреме, Апсаты кесими болур жугъутур сыфатда. Жууукъ барып, къарайым», - деди жаш кеси кесине.

Бирде сюелип, бирде ийилип, ашыкъмай, таууш этмей барады мараучу къая къыйыры бла. Тик къая, жыгъылсанг, бармакъ илинир жери жокъ, теренинде уа черек шорхулдайды. Сосланбий аланы кёрмейди, жаланда акъ жугъутурду аны кёз аллындагъы, аягъында – гён чабырлары, белинде – къара къамасы. Энди кёп къалмагъанды, бираздан боллукъду атаргъа… Акъ жугъутургъа уа тиерге жарамайды. Аны да унутханды мараучу.

Башын ары-бери буруп, тёгерек-башха сакъ болуп тургъан акъ жугъутур ал аягъын кётюрюп, от жилтинлерин чачдыра, ташха урду, сора бир жанына аралып къалды. Кёз алмайды ол жанындан. Анда къаядан энишге сыпдырылып келген къара тамгъалы сары тюклю жыртхыч жаныуарны эследи. Ол жугъутурланы къанлы жаулары узун къуйрукълу, жютю тишли барсды. Кёп кере улакъланы алып кетгенди. Аны бир мараялмады, акъ жугъутур дерт тутупду анга эрттеден.

Жугъутурну сагъайгъанын эслеп, кесин кёрген сунуп, мараучу бугъунду. Алай ол эслеген башха эди, узункъуйрукъ, киштик маталлы жыртхыч жаныуар. Энтта ол улакъ сермерге келеди. Бу жол ол аны ычхындырмаз. Марап туруп, иги жууукъ келгенлей, ташдан къаты мюйюзлери бла белинден сермер да, къаядан энишге атар. Андан кетсе, сау къутулмаз, сууукъ толкъунлада батылыр, жугъутур жыртхычдан дертин алыр.

Барсны да жугъутурдан хапары жокъ, ол башханы марайды, эки аякълыны, ким эсе да ол аны жерине киргенди, аны къоратыргъа керекди. Шыбыртсыз жууугъуракъ барып, бир секиргенлей, жангыз тырнагъын илиндиргенлей, къанын бардырыр, къаядан энишге атар, келмезча этер энди ол аны бери. Ол аллайланы кёплерин ашыргъанды къаядан энишге.

Жугъутур а сир къатып турады тепмей, жеринде къарамын жыртхычдан алмай, жууукъ келгенлей, сермерикди, аны къаядан атарыкъды. Адам улусу уа марагъанына жууукъ жанлагъанды. Садагъын жерлеп, атаргъа хазырланады. Барс а анга секирирге хазыр болгъанды. Кёзню жумуп ачхынчы минерикди сыртына, беклерикди тишлерин бойнуна  сора ол аны ычхындырмаз.

Апсатыны малы уа кёзюн алмайды барсдан, энди бир атлагъанлай сермерикди ол аны. Андан сора жаныуар кийиклеге тиялмаз. Ариу кёк гелеуде къоркъмай отларла улакъла.

Тик къаяны башына жете баргъан жерде юч мараучу бир бирлерин илишаннга саладыла. Кеси да маралгъанындан а хапары жокъ. Адам улусу кийик хайыуанны ёлтюрюр акъылы барды. Жыртхыч аны къоратыргъа излейди, жугъутур а – барсдан къанын алыргъа. Хар мараучу да хазыр болдула сермешге.

Алтынчач кюн а бу жанында борчун толтуруп, ахыр таякълары бла кёкню къызарта, таула артына ауаргъа хазыр болгъанды. Биринчи адам улусу сермеди. Садакъны жиясын къаты тартып, темир бурун окъну жугъутур таба жиберди. Ол а сызгъырып барып, аны жан сюегине чанчылды. Акъ булутча,  кийик жаныуар титиреди, къалтырады. Бу ачы иш да барсдан келген сунуп, къан чапды кёзлерине. Сора аны сермерге къаты болду.

Сосланбий арталлыда сагъыш этмей тургъан жанындан а, киштик макъыргъан таууш эшитилди да, бир ауана аны юсюне секирди, къолундан садагъын тюшюртдю, тюбюне жыгъып, боюнуна узалды. Узун, жютю тырнакълары уа терен кирдиле аркъасына. Къаны барады тёгюлюп.

Алай сол къолу бла жаш жаныуарны боюнундан тутду, онг къолу бла къамасын чыгъарып, аны быгъынына урду. Жюреклеге къоркъуу сала, ачы къычырыкъ чыкъды. Тюз ол кезиуде акъ жугъутур жаныуарны сермеди. Жютю мюйюзлерин быгъынына бекледи. Юч мараучу бир болдула. Тёнгерей кетип, къая ырбынына да жетедиле. Андан энишге кетедиле дегенде, дагъыда бирси жанына ётедиле. Энди ала бир бирден айырылалмайдыла. Айырылыргъа да излемейдиле. Ёлселе да, кеслери тутханны жояргъа кюрешедиле.

Юч тюрлю къычырыгъ а бирге къошулуп, уллу таууш этип, ол тийредеги жаныуарланы къалтыратады.

Ким биледи, азмы, кёпмю булгъашдыла юч мараучу, юч илишан да, ала топ кибик тёнгерей кетип, ахырында къаядан энишге ташайдыла.

Мараучу къайтмады ызына, толмадыла ахшы муратлары аны. Кенг арбазда олтуруп, атасы бла ушакъ этмеди. Башын анасыны тобукъларына салып къара зыбыр чачын таратмады. Сюйген къызы Ариукёзню келин этип юйюне келтирип, эки къартны къууандыралмады. Ала уа сакълай турдула жанларындан сюйген жангыз балаларын. Бир ингирде уа къалагъа кирдиле. Эшиклени ичинден этдиле. Андан сора ала бир заманда арбазда кюн тууушда олтурмадыла.

Жыртхыч жаныуар да уугъа чыкъмады, кийик эт ашап кесин тойдурмады. Семиз жилик жутмады. Акъ жугъутур да андан сора улакъ оюн кёрмеди. Жайлыкълада отламады, гелеу кырдыкдан ашамады. Юч мараучу, юч илишан да Сууукъ Къолну черегине кетип тумаландыла. Кюмюш бетли сууукъ толкъунла, сакълап тургъанча, аланы башларын терк жабып, алып кетдиле.

Андан бери жылла, ёмюрле оздула, черекле тауладан ёзенлеге кёл суула ташыдыла. Сослан бийни таныгъанла  эртте дунияларын ашырдыла таурух а халкъ ауузунда жюрюйдю. Бирле ийнанадыла, бирле угъай, Къала уа бюгюнлюкде да сюеледи алайда, жайда сууукъ ташларын кюннге къыздыра, къышда уа желле-боранла бла сермеше. Бирде мен да болдум анда. Кенг арбаздан малкъар тарына кёп къарадым. Болурму сенден ариу деп, кёп сагъыш этдим. Сиркиу желчиг а, мени кёпден бери сакълап тургъанча, аллыма келип тёгерек-тёгерек бурулуп, тобукъларыма чулгъана эди. Бу тамашалыкъны жаратхан  сыйлы Аллахха да шукур жтдиле.

Кюн чууакъ эди. Аны алтын таякълары хуна ташларына къонуп, шыбырдайдыла. Мен а аланы, бу къаланы иелери башха дуниялада кеслерин табып, кезиуден-кезиуге кюн таякълары болуп, журтларына къайта болурла деп сундум…

Анда, малкъар ауузладан биринде, деменгили ташны юсюнде, узакъдан туура кёрюнюп, сюеледи бир къала….