Буруннгу журтларыбыз

Къайсы ауузгъа барсакъ да кёре  турабыз оюлуп, чачылып  тургъан эски эллерибизни.  Ташдан къаланнган хуналары, юй къабыргъалары озгъан кюйсюз заманланы  шагъатларына эсгертмелеча сюеледиле.

Ол эллеге барып, орамларында айлансанг, арбазларына кирсенг, озгъан  ёмюрле бла шагъырей болгъан сунарса кесинги.

Ныгъышларында акъсакъалла, озгъан  жылларын эсгере, лахор эте, орамлада жашчыкъла чыбыкъ атлары бла жорта, тик жолчукъ бла  уа къызла,  гёгенле бла черекден суу келтире.

Шёндю жокъдула ала. Узакълагъа кетгендиле. Энди къайтмазла ызларына. Жан жокъ, таууш жокъ бу тийреде. Заман да тохтап къалгъанчады былайда. Жаланда кезиуден -кезиуге таудан келген жел орамланы букъусун кётюрюп сызгъыра ётер.

Аллай эллерибизден бири аты тарухлада айтылгъан Эл Журтуду. Басхан черегини сол жанында  ариу кюнлюм бетде Къоргъашин тауну этегинде орналгъан. Кенгден къарасанг, былай гитче жерчикге ушайды. Ары ичине ётсенг а, уллулугъу эсленеди.

Бир кезиуде деменгили Къарча да жашагъанды бу элде. Андан сора да, атлары таурухлада, халкъ жырлада къалгъан Кърымшаухалланы бий Бекмырза бла аны тёрт жашы: Элбуздукъ, Къамгъутбий, Къаншаубий, Гелястан эм айсуратлы ариу Гошаях бийче. Бий Бекмырзаны экинчи уланы  Къамгъут бий.

Бюгюнлюкде да атлары халкъда айтыла тургъан бий Бекмырзаны экинчи уланы тау элледе айлана, жюрюй тургъанды. Жау чапханда, халкъны бирикдирип, анга къажау сюелгенди. Бир кере баргъанында, Гошаях бийчени сабий заманында кёрюп, Эл Журтуна урлап алып келгенди. Къауум жылны букъдуруп тургъанды. Ёсюп уллу болгъандан сора,  кесине къатын этгенди. Алай, жаш  кёп да турмай, ауруп ёлюп къалады.

Гошаях бийче, къаласындан туура кёрюнюрча, Басхан сууну онг жанында, анга кешене ишлетгенди. Ташдан къаланнган, тышы да акъ бла сюртюлюп, бюгюнлюкде да турады кешене. Тёгерегин чырпы басып келеди. Алайда малла да айланадыла. Кеслерин ышыйдыла анга.

Шёндю тёрт чархлы улоула къатына дери чыгъадыла. Чархлары жерни къыртишин кетерип,  къара топурагъын ачадыла. Алай барса, алайлары  оюмлай къалмазла, анга кёре кешене да. Тёгереги темир буруу этилирге керек эди. Кёп ёмюрледен бери сакъланып  келген, халкъыбызны тарыхыны бир шарты жокъ болса жарамаз.

Къамгъут бий бла байламлы дагъыда бир таурух жюрюйдю. Аны да эсгерейик. Айтадыла, Басхан ауузуна душман кирсе, адамла кешене аллына келип:

- Тур, Къамгъут бий, бизге боллукъ болгъанды. Басхан ауузу душман аскерде толгъанды,-деп, аны чакъыргъандыла. Ол а, аты бла бирге кешеледен  чыгъып,  жауну чач-тюк этгенди. Сора ызына къайтханды. Бир жол а, биреулен  къауум кере ётюрюк айтып къычыргъанды. Андан сора Къамгъут бий  ачыуланып чыкъмагъанды, дейдиле.

Отузунчу жыллада оруслу геолог аны ичин къазгъанды. Бир къабыргъасы оюлгъан да этген эди. Артда аны тырныауузчу жашла къалагъан эдиле.

Кешенени баш жанында уа, тик къаягъа  тирелип, суу секиртме барды. Анга Жамалутдинни чучхуру дейдиле.

Эл журтну баш жанында уа, тик къаягъа тилерип, эски къаланы оюлгъан къаласын кёребиз. Анга Гошаях бийчени экинчи къаласы дейдиле. Аны ёрге жаны ырхы ызды. Таулада бир ызда ырхы келмей жылла турадыла. Келсе уа, болгъанны алып кетеди. Къаланы да ырхы ойгъаны кёрюнюп турады.

Кёп жылла мындан алда, Элбрусдан бир акъсакъал бла ушакъ этген эдим. Ол айтхан эди, сабий заманымда къартладан эшитген эдим, экинчи къаладан берлакъ келип, Гошаях бийчени  биринчи къаласы бар эди. Иеси ёлгенден сора,  ол да оюлгъан эди. Аны мурдору сакъланнганды деп.

Алгъаракълада ол тийрелеге баргъанымда, излей кетип, аны да табама. Тёгерегине чырпыла,  чыгъанала ёсюп турадыла. Тюзюнлей юсюне барылмаса, жанындан кёрюнмейди.

Аны бери жанында уа  къаягъа чыкъгъан атлауучла бардыла. Ала къол бла ишленнгеннге окъуна ушайдыла. Башлары жанлары да сыйдам. Ала уа Гошаях бийчени атлауучларыдыла. Бийче алайтын къаягъа ёрлегенди. Аны ортасына жете баргъан жерде уа ыран барды. Шёндю анда сары эрикле ёседиле. Алгъын а, бийчени  заманында, гитче алмачыкъла ёсгендиле. Алайгъа уа Гошаях бийчени тереклери дейдиле.

Таурухда аты айтылгъан бийче бла байламлы дагъыда бардыла жерле. Сёз ючюн, Къара таш.  Ол а Тырныауузну баш жанында, Басхан сууну сол жанында Чылман  Къолда эди. Гошаях бийчени экинчи эри Къаншаубий узакъ жолоучулукъгъа кетсе, бийче къарауашы Къарачачны элтип, ташны юсюне чыгъып, Тотур ёзенине къарагъанды. Жырда аны юсюнден былай айтылады.

Кел, Къарачач, Къара Ташха барайыкъ,

Къара Ташдан тёбен таргъа къарайыкъ,

Къаншаубий келе эсе, жырлайыкъ,

Келмей эсе, чачыбызны жыртайыкъ…

Жиляй, жиляй, Къара Ташны жарайыкъ..

Таурухда ала жиляй-жиляй ташны жаргъандыла деп айтылады.

Кёп жылла мындан алда Орусбийланы Солтанбекни жашы Сафар-Алий бла Къара Таш болгъан жерге баргъан эдим. Ол айтхан эди:

- Таш былайда эди. Ол  эки жарылып эди. Бир мюйюшюнде уа чунгурчугъу бар эди. Хар заманда ичинде сууу болгъанды. Ненча келсем да, ташны юсю чыпчыкъдан толу эди. Бирлери суу иче, бирсилери жырлай. Артда былайланы бахча юлюшле этген эдиле. Ташны уа  ол тюшген жерни иеси трактор бла тюртдюрюп, черекге атдыргъан эди.

Аны бла Эл Журтну, миллетни да тарыхыны бир бетин Басхан черегини сууукъ толкъунлары жутдула.

Къаншаубий, зар адамланы хаталарындан къыйын ауруу тийип, дарман излей, кетип, къайтмай къалады. Андан сора бийче Къарачайгъа кетеди. Ахыр жыллары аны анда Къарт Журтда ётгендиле.

Къарт Журтха баргъанымда,  къонакъбайларым узакъдан Гошаях бийчени кешенесин кёргюзтген эдиле. Къобан сууну сол жанында, ариу кюнлюм бетде, эски обаланы ичинде акъ кешене узакъдан туура кёрюне эди.

Аны жырында уа  быллай тизгинле бардыла:

Къаншау бийим, сени ючюн,

Кёп къыйынлыкъ кёргенме,

Айлана келип, Къарачайда

Аман бла ёлгенме…

Бир къауум замандан сора, баям, Эл Журт кёчюп кетген болур. Алайда адам жашамай тургъанды.

Эки жюз жыл мындан алда уа бери Огъары Басхандан Геккиланы Камбетни жашлары Абут, Ибрай, Тюлкю, Чымай кёчюп келедиле. Аланы Тютю ёзенде, Тютю Къолда, Муккулан тийресинде биченликлери, бахчалары болгъандыла.

Жайда Огъары Басхандан келип ишлеп тургъандыла. Жол узакъ, жюрюген къыйын. Сора къарындашла Эл Журтда тохтап, эски журтланы жарашдырып тебирейдиле. Ёгюзле бла Адыр Суудан уллу нарат томуроуланы ташыйдыла, юйле, баула и шлейдиле.

Урушну аллында жыллада юч жыйырмагъа жууукъ юй болгъанды мында. Уллу Ата журт урушха мындан къауум жаш къазауатха  кетгенди, аладан жаланда экеулен - Баттал бла Чотча -  къайтхандыла.

Артда уа Эл Журтха кёчгюнчюлюкню сынаргъа да тюшдю. Бу элни адамы да Орта Азиягъа, Къазахстаннга келгенди. Къауум жылдан ызларына къайтхандыла. Топуракъ юлюшлери анда болгъанла, анда къалгъандыла.

Келгенлени асламысы Тырныауузда тохтагъандыла. Эл Журту уа оюлгъанлай, чачылгъанлай къалды. Шахарны къурулушу баргъанда,  аны ташларын ташыдыла.

Бюгюнлюкде оюлгъан хунала бла юй тюплери шагъатдыла бир заманлада бу тийреде эл болгъанына. Сора тёгереги темир буруу бла бегитилген обала. Оразада, къурманда тукъум адамла келип, аланы тазалайдыла. Эски орамланы уа чырпыла, юлкюле, чыгъанала басхандыла.

 Арт кезиуде бу тийрелеге кёпле келедиле. Республикадан тышындан да. Ала сыртлагъа, къаялагъа ёрлейдиле. Суратха тюшедиле. Алайда уа элни аты окъуна жазылып тюйюлдю. Аны этген а алай къыйын иш тюйюлдю. Ол элни атыны сакъланыууна себеп боллукъду.