Ана тилин билмеген тамырсыз терекге ушайды

Кёп миллетле бир бирлери бла шуёхлукъда жашагъан Тырныауузда кёп маданиятла да байлашхандыла бирге. Башха миллетни инсаны болуп туугъанлыкъгъа, жашагъан жерине хурмет этип, аны адетлерине бла тёрелерине уллу магъана бере билгенле сыйгъа тийишлидиле. Карина Ткаченко да аллайладанды.

Ол Тырныауузда туууп, ёсген да анда этгенди. Оруслу къызчыкъ кесин миллет сабийледен бирине санагъанды. Тенгчиклери, нёгерчиклери да башха миллетлени сабийлери эдиле. Ол а ала бла татлылыкъда, байламлыкъда, аланы тиллерине хурмет эте ёсгенди. Айтыргъа тийишлиди, Карина ол аламат сезимин бюгюнлюкде да сакълагъанлай турады.

Жашау биз суннганча болмаса да, хар кимни къадарын кесича элтеди. Кёп болмай мен да Карина бла шагъырей болгъанма. Тырныауузда сабийлени ана тилге юйретгеними эшитип, ол келеди да, малкъар тилге юйренирге сюйгенин билдиреди. Букъдурмай айтайым, алгъа ол сейир да кёрюннген эди – оруслу тиширыугъа ол неге керекди, дегенча. Алай ушагъыбыздан ангылагъаным мени бек къууандырды. Карина юч ариу таулу сабий ёсдюреди. Аланы миллетлерине сюймекликде ёсдюрюр ючюн а, балаларыны тиллерин билирге, юйренирге излегенди. Бираздан а тёртжыллыкъ жашчыгъы Байсолтанланы Кемранны да дерслеге жюрютюп башлайды.

– Мени оюмума кёре, хар адам да ёз тилин билирге борчлуду. Сабийле сау кюн мени бла турадыла да, тиллерин билмей ёсюп барадыла. Ала аталарын къууандырсала, кеси миллетлерин билселе эм сюйселе ол заманда борчуму бир кесегин толтургъаннга санаяллыкъма, – дейди ушакъ нёгерим.

Бусагъатда аланы юйюрде малкъар тилде сёзле терк-терк эшитиледиле. Бирде Карина да Кемран бла тауча сёлеширге кюрешеди. Ол бир затны терс айтса, Кемран балачыкъ аны тюзете, алай бла малкъар тилге бирден юйренип барадыла.

– Ара шахарда да жашагъанма бир кесек. Кертисин айтханда, анда турургъа артыкъ сюймей эдим. Не десек да, жашагъан жерим ызыма, къылыгъыма уллу себеплик этгенди, таулу адетлеге бла тёрелеге кёре ёсгенме. Бусагъатда окъуна мындан тышына чыгъып, жаш тёлюню арасында абадан адамланы, жыл санлары келгенлени сыйламагъанланы эслесем, жаным бек къыйналады. Автобусда бла маршруткада окъуна туруп жер бериуню унута барадыла. Ол къайсы миллетде да барды, хурмет этиу, къартлыкъны сыйлау, – деп жарсыйды Карина.

Бизни ушагъыбызда эм багъалысы не эди десегиз, Каринаны мени бла сёлеше туруп, намыс этип кёзюме окъуна къарамагъаны, бир-бир сорууларыма жууап берирден алгъа уа, уялып, къызара билгени. Аны тюз жолну сайлагъанына энди ишексизме. Ол сабийлерини атасына, аны юйюрюне берген хурметни сабийлерине ана тилни гитчеликден юйретирге излегени да кёргюзтеди. Баям, тиширыу аны махтау алыр ючюн этмейди. Ол аны жюрегинден келген чакъырыуу болгъанын ушагъыбызда да эслегенме.

– Сабий не кёп тилге юйренсе да, ол аны эсин айнытады, жашаугъа къарамын байыкъландырады. Андан сора да, ёз тилине юйрениу, аны билиу, окъуу бир заманда да башха предметлени окъургъа бла билирге чырмай болмаз. Тиллерин унутсала адамла, мени оюмума кёре, ала тамырсыз тереклеге ушарыкъдыла. Арада, сагъыш этсем, Кемранны малкъар тилни билиуюн ол терек бла тенглешдиреме. Энди башха миллетли болуп, малкъар тилни билмей эсем, алай таулу сабийле ёсдюре эсем, ол тилни билмеу мени айыбымды. Сабийле ёсюп, билир заманларында тилни алалмасала, мен боллукъма аланы алларында жууаплы. Андан сора да, тилин бла тарыхын билмеген, билирге да сюймеген адам кесини энчилигин тас этеди. Мен ангылагъандан, бизни жашагъан жерибизге байлагъан, аны сюйдюрген тилибиз бла тарыхыбызды. Ол байламлыкъны тас этсек, Ата журтсуз къалабыз, – деп оюмлайды Карина.

Кертиси бла да, сагъыш этсек, нечик тюз сёзледиле. Мен танып окъуна кесин таулугъа санагъан ненча адам сабийлерин ана тилге юйретир орунуна, аланы башха тиллеге тюшюндюрюп кюрешедиле, ана тиллеринде уа бош сёзлени окъуна ангыламай.

Бюгюнлюкде ана тилле тас бола барадыла дегенлей турабыз, аны сылтауу уа неде болгъанын арталлыда ангыларгъа сюймейбиз. Былайда къуш уясында не кёрсе да, учханында аны этеди, деген эрттегилилени бир акъыллы сёзлери болгъанын унутмазгъа керек болур. Карина да аны ючюн къошакъ дерслеге, жаланда сабийни жюрютюп къоймай, кеси да келип юйренирге итинеди. Энди ол билгенине, ала тургъан билимине да ыразыды.

– Хар юйюрде да ана тилге сюймеклик, аны багъалау бла билирге итиниу бусагъатда тёре болса керекди. Алгъын быллай соруула арталлыда жаратылмай эдиле, бир ауукъ замандан ана тилни билиу ол ауурлукъ боллукъду деген акъыл бир кишини башына да келмей эди. Биз бусагъатда кеси байлыгъыбызны акъылсызлыкъдан жоя тургъанлагъа ушайбыз. Мен танып окъуна бир ненча адам школда ана тиллеринде юй ишни толтурмаз ючюн, барып къагъыт жазып, ол дерсден эркин этилгендиле. Ол неге ушагъан ишди?! Туугъан жерин, тилин сюймеген адам бир башха жерде да кесин табаллыкъ сунмайма, – дейди ушагъыбызда мени жигитим.

Сёзсюз, тюздю. Дагъыда сабийни кеси маданиятын, аны миллет хазнасын билдиргенден тышында да, башха миллетлени маданиятларын да сыйлай билирге юйретирге керекди. Сабийлерине юлгю болалгъан Карина уа, жашау нёгерине уллу хурмет этеди, аны себепли бу юйюрде насыплы сабийле ёсериклерине, аланы жерлерин, тукъумларын да сюериклерине, ана тиллерин билип, ариу сёлешириклерине ишексизме.