Хаух дунияны бир бети

                                          Хапар

Мухаммат, чегет жанында агъачны кёп тюрсюнлю бояуларына, кюнлюм бетни да онгнганына къарап, кёп сагъыш этеди эрттенли. Битеу да жашауу былай терк кетип къаллыгъына ийнанмай туруп, бюгюн, бу кюз арты эрттенликде, анга тюшюнюп къалгъанча, жарсыйды, эталмай къалгъан затларын эсге тюшюре. Ала уа азаймайдыла…

Бир къолу – балда, бир къолу жауда тургъанча жашагъанды, юй адамы дуниясын алышхынчы. Сора айтады анга дауун, эшитилмеген ушагъын башлай:

− Сен алай кетип къалмасанг…

− Хаух дуниягъа туугъан керти дуниягъа кетмей къалмайды. Жаланда туумагъан ёлмейди, − дейди жумушакъ ёнлю Фаризат.

− Азреталийден хайыр жокъ. Эр кишича, жаныма сюелип, иш тындырлыкъ тюйюл, башын алып айланады къайда болса. Сени басхычынга окъуна жабышалмагъанды, жангызынг болуп.

− Аталары (алай айтыучу эди анга Фаризат), аны иши алайды. Ол къырал къоркъуусузлугъун сакълайды. Сау айлансын, ансы манга не этерик эди, келсе да? Бош кёл ашайса анга.

Андан ары даулашырыгъы да келмейди Мухамматны – тиширыуну сёз бла ким озарыкъды? Алай сагъыш этип, малларын чыгъарады сюрюуге къошаргъа. Бюгюн онг жанында къоншусу Хамайны кюнюдю. Ол а ач этерик тюйюлдю сюрюуюн.

Ол андан къайтыргъа келди ачы хапар: къарындашындан туугъан Саниятны машина ургъанды деп. Атасы-анасы ёпке ауруудан бирча жоюлуп, Саният аны аманаты эди. Фаризат ёсдюргенча ёсдюргенди. Тёбен элге эрге да ол бергенди, несин да тынгылы этип.

Олсагъат машинасын жерлеп, ашыкъды район больницагъа Мухаммат. Анда кёп турдула ол да, Саниятны жангыз къайын къызы Асият да, хапар сакълап.

Къарындашын да эсгерди Асият.

− Мажир, харип, ёлгенли да тюшюме келмеген эди. Бир тансыгъымы алыр эдим деп, сукъланнган окъуна этиучю эдим кёрдюк тюшюбюзде дегенлеге. Бу юч кечени уа таймай келип турду. Ёлгенин эсинге тюшюрсенг, не сорууунга да жууап этеди дейдиле тюшюнге кирген. Соралмагъанма зат. Къайгъысы болгъанын а эслемезча тюйюл эди. Келин кеси да болмай, аны кийимлерин излеп айлана эди. Бир акъ жыйрыкъны сора эди. Жашчыкъны кёлегин алды да, ол сабий кийимди деп, артха сыйырдым… Акъ жыйрыкъ излей эди. «Тойгъамы барасыз, акъ жыйрыкъ неге керекди?» − дегенимде: «Тюберге керекбиз…» − деди, андан арысын ангыламай, уянып къалдым.

− Уллу Аллах игиге жораласын. Акъ излегени иги эди, − деди Мухаммат.

Артда билликди ол иги болмагъанын. Кебинлик да акъды бизде.

Ол кюн врачла: «Алыкъа кесине келмегенди. Тюрлениу болса, билдирирбиз, − дедиле.

− Энди ол сабий да къалай болады? Кесиме алыр эдим, анасы тап болгъунчу десем, къайынларым унарламы деп, анга да арсар болама.

− Аны не хапары барды, мени бла турсун, – деп, кеси да билмей тургъанлай айтып ийди Мухаммат.

Сора элге къайтды да, юйде кеси жангызлай тапды Таукъанны. Аны биргесине алып, юйге да кирит тагъып, алай кетген эди ол кюн Мухаммат. Экинчи эрттенликде уа Саниятны келтирдиле. Ол кюнле халкъ ичинде къалай эсе да терк кетдиле. Артда башланды къыйыны. Арба аугъанда, жол кёргюзтген кёп болур дегенлей, сабийни жарашдырыр жер излегенлени саны кюнден кюннге ёсюп бара эди, Азреталий, солуугъа келип, аланы тохтатмаса.

Ол сабийни ачыууну юсюнде кеси кёзю бла кёрдю Мухаммат кёкде къара булут дуния жарыгъын къоюнуна жыйып, къалай къаралгъанын. Кюн сайын жюрюй эди Таукъан анасыны къабырына. Кюнлюм бетде ачыкъ жерде жата эди да жарлы Саният, анга жууукълашхан кёзюне илинип къала эди ары къарагъанны. Кёп сёлешгенди аны бла Мухаммат, жашчыкъны кёлюн алыр муратда.

Артда уа, эсине тюшюп, агъач керекле эте башлагъандыла ала бирге. Кюннге – къашыкъ, ыйыкъгъа – аякъ, Мухаммат жёге, къайын, жерк, кертме терек жаркъаланы хазырласа. Алай башланнганды жашны къол усталыкъгъа юйрениую. Ол жубата эди аны.

Азреталий сёлешиучю эди бирде. Энди ахчагъа да къызгъанч болмагъанды десантник жаш, кертисин айтханда, кереклерин тапмай къыйналмагъандыла сабий бла къарт. Таукъан аны бла бирге жашагъанлы, атасы жангыз болгъанына къайгъы этиучю Азреталийни жюрегине женгиллик келген эди. Кеси узакъ болгъанлыкъгъа, унутмагъанды аланы бир кюнде да. Атасыны: «Юйдегили бол», − дегенине: «Заман къайда?» − деп, бирча болсада жууабы.

Бирде машинагъа олтуруп, шахаргъа да барыучу эдиле Таукъан бла Мухаммат.

− Аппа, къайда юйреннгенсе машина сюрюрге?

− Къазахстанда, жашым.

− Алай узакъда уа нек?

− Анда тургъанма сенича заманымда, кёчгюнчю болуп. Кёпле тургъандыла узакъда. Барыбыз да. Саулай халкъыбыз да.

− Анда игими эди?

− Иги къайдан болсун? Энди аманды деп да къалай айтхын, игиси, аманы къайда да бар. Бизни ары элте туруп, атабыз, сени аппанг Къурманбийни, мени атамы да атасы, бизни элден, аны уа къошдан алып кетген эдиле да, ажашып, башха жерге тюшген эди. Эки жылдан тапханды ол бизни. Кёп жашамагъанды. Анабыздан алгъа ёчюлген эди аны жулдузу. Анабыз а аны ызындан ауушханды. Анда кёпле ёлгендиле ачдан, жюрек къыйынлыкъдан да.

Сабийге быллай затла айта тургъанын терсге санап, тохтады Мухаммат.

− Сиз а сора…

− Биз а, ма, кёресе, Таукъан, шахаргъа бара турабыз.

− Санга уа ненча жыл бола эди, ала ёлгенде?

− Манга онтёрт, Къурманбийге уа бир оналты-онжети бола болур эди. Анда бизничала кёп эдиле. Къурманбий трактористге окъугъан эди. Мени уа алим этерге сюе болур эди, окъуруму излегенди. Ол сюйгенча болса уа…

Ол сабий жашха бу эрттегили хапарланы айта тургъан заманда, кеси баласы Азреталий ёлюм бла жашау арасында къазауат этгенин билмегенди. Арада баргъан кюрешни тохтатыр ючюн, аланы кече бла келтирип атхандыла Гюржю бла Шимал Осетияны чегине. Мамыр адамлагъа къазауат баргъан жерден чыгъаргъа болушхандыла бизни аскерчиле. Аладан бири Азреталий эди. Аны анда ауур жаралы болгъанын артда билгенди Мухаммат. Владикавказгъа аны кёре да Таукъан бла бирге баргъандыла ала.

Костыльле бла тюбегенди алагъа Азреталий. Кёлю уа жарыкъ эди. Атасы бла саламлашхандан сора:

− Къара мынга – къарындашчыгъыма! Къалай уллу болуп тураса! – деп, Таукъанны къаты къучакълагъанды.

Ол госпитальдан чыгъаргъа иги хазырланнган эдиле Мухамматлары. Къоншула, узакъ ахлула да жыйылып, мал союп, аш къангала жарашдырып тургъанлай, киргенди арбазгъа Азреталий, таякъчыгъына таяна. Ызындан а, иймене-иймене, бир жаш тиширыучукъ. Атасыны къууанчыны чеги жокъ эди.

− Атам, бу Залинады. Манга къарап тургъан врачды. Энди уа сени да келининг. Таукъан, нек тураса, къонакъны жюгюн ал, юйге жууукъ эт!

Азреталийни солуугъа ийген эдиле. Андан бери, атасыны жанында туруп, школда сабийлени аскер къуллукъгъа юйретеди ол. Таукъан, анга ушаргъа сюйюп, андан болгъанды аскерчи. Залина уа, Мухамматны эл багъасы келини, больницада ишлейди.

Арбазында туудукъларыны − эки жашчыкъны бла къызчыкъны − оюнларына къарай, жубуларына тынгылай, анга келгенча къартлыкъ саугъады кимге да деп ангылайды Мухаммат. Кёп иги хапар айтыргъа боллукъду ол юйдегиси Фаризатха, анда тюбегенде…

Таукъанны уа ала барысы да бирге сакълайдыла. Солдат суратын да такъгъандыла аппаны отоуунда.