Закий шайырны музейинден.

(Баргъаны)

Жарсыугъа, отоу алгъыннгы  халында сакъланмагъанды. Эсгериулеге кёре, ол Столыпинни бюгюннгю отоууна ушагъанды. Алай Лермонтов тургъан жер энчиди, поэт мында сагъышлагъа берилгенди, назмуларын  тизгенди… Аны отоуунда эрттегили болсала да, аны бла байламлы болмагъан затла турурлары къужур кёрюнеди. Алай музей къуралырына юлюшюн къадар кеси къошханды.

Уллу ишни поэтни ючге айланнган къарындашы эм шуёху Аким Павлович Шан-Гирей тамамлагъанды. Лермонтов ёлгенден сора аны Петербургда фатарында затларын жйышдыра, кесине, эсгериу халда, жазыу этген столун бла жумушакъ шинтигин къойгъанды. Аны къызы Евгения Акимовна артда былай эсгере эди: «Атам айтыучусуча, бу стол бла поэт бла байламлы кёп эсгериу барды. Аны артында олтура, шайыр атама чыгъармаларын окъугъанды. Петербургдан ахыр кере кетеринден алгъа ала бирге къагъытларына, столну орунларында къалгъан эски къолдан жазмаларына къарагъандыла, жангы жыйымдыкъгъа жараулуларын айыргъандыла, къалгъанларын от жагъада кюйдюргендиле».

Талай жылдан сора Аким Павлович Кавказгъа къуллукъ этерге баргъанда,  Лермонтовну талай затын биргесине алгъанды. Кёп заманны ала аны юйюрюнде сакъланнгандыла, Пятигорскда музей ачылгъанындан сора уа, Евгения Акимовна аланы музейге саугъалагъанды. Алай бла ёлгенинден сора къадар Лермонтов ахыр кюнлерин ётдюрген юйчюкге хар жазыучугъа да багъалы столун келтиргенди.

Столда акъ къагъытла, шакъысы бла къаз тюк, башха керекле, Лермонтов Пятигорскга келтирген китапла турадыла. Аллында – къара тери тартылгъан эрттегили кресло. Ол да поэтники эди. Андан сора бу отоуда зат жокъду, жангызда къабыргъада Л.Ф. Лагориону кавказ табийгъатны юсюнден сураты тагъылыпды.

Лермонтов жашауун къалай бардыргъаны П.К. Мартыновну жазыуларындан билебиз. «Шуёхларына бла танышларына аны эшиклери къачан да ачыкъ болгъандыла, андан болушлукъ тилегенлеге, ким да болсун, угъай деп бир заманда да айтмагъанды, къолдан келгенни аямагъанды. Эрттенликде бирде эртте къопханды, бирде уа сагъат тогъузгъа,  андан кечге дери окъуна жукъларгъа сюйгенди. Болсада, аллай кезиуле азыракъ эдиле. Эртте къопса, олсагъатлай суу ичгенди неда ванналагъа баргъанды, андан сора чай ичгенди, кечге дери жукъласа уа, тюз да ундурукъдан къопханлай чай ичип, жолуна атланнганды. Кюндюз экилеге тюш азыкъгъа юйге къайтханды, асламысында тенглери бла бирге. Ауузланнгандан сора кофе ичгендиле, талайы балконда тютюн тартхандыла, хапарла айтхандыла, бирсилери терек бахчагъа сирень бла акацияны ауаналарында таяна кечиннгендиле. Ингирде алтыда чай ичгендиле, сора барысы да жыйылып кетгендиле: тепсеулеге, шахарда тынч жолоучулукълагъа, картала ойнаргъа… Анда-мында картала Лермонтов да ойнагъанды, алай заманында тохтай билгенди - къытдырыугъа бёлюннген ахчадан кёпню салмагъанды. Бир-бир эрттенледе Черкес атында шахардан тышына баргъанды, кёбюсюнде бир кишиге билдирмей къобар эди, атына минип, узакъгъа атланыр эди. Атлада терк барыуну бек сюйгенди, кенг аулакъда атында аясуз терк барыудан бир сейир зауукълукъ тапханды, къайда болгъанын, битеу дунияны да унутуп, жел бла тенг учханды…»

Дуэльден сора юйчюкге поэтни ёлюгюн келтиргенлеринден сора,  аны къан жугъу мундирин къуллары арбазда кюйдюргендиле. Эрттенликде уа полициячыла  келип, къалгъан затларыны бла къагъытларыны тизмесин жарашдыргъандыла. Алай бла гитче юйчюгюн къоюп, шайыр ахыр жолуна атланнганды…

***

Драматург А.Н. Островскийни башламчылыгъа бла 1884 жылда Пятигорскга мермерден эсгертме таш келтирилгенди. Юсюнде уа былай жазылгъанды: «Домъ въ которомъ жилъ поэтъ М.Ю. Лермонтовъ». Ол кюнден бери эсгертме юйчюкню къабыргъасында турады. Поэтни хурметлеп мында Сергей Есенин, Алексей Толстой, Василий Шукшин болгъандыла. Юйчюкге юч кере Александр Солженицин келгенди.

Жыл сайын Лермонтов ёлген кюн, 27 июльда, юйчюкню аллында кёп адам, аны чыгъармачылыгъын сюйгенле жыйыладыла, аны назмулары окъуладыла. Тюрлю-тюрлю гюлле салынадыла, терезе ауузунда жау чыракъ жанады. Ёлмегенди шайыр, бир такъыйкъаны ичинде ёлюмсюзлюк тапханды…

«М.Ю. Лермонтов суратлау санатда» бёлюм

(И.В. Умановну алгъыннгы юйю)

Кёп онжыллыкъланы ичинде музей орус, совет эм тыш къыраллы суратчыланы ишлери бла дайым байыкълана тургъанды. Аланы араларында бийик даражалы, керти да сейир ишленнгенлери асламдыла. Кёбюсюнде ала Лермонтовну чыгъармаларына жораланнганладыла, шайырны эмда аны ахлуларыны портретлеридиле, Кавказны ариу табийгъатын суратлайдыла. Музейни хар жыйымдыгъы къонакълагъа багъалы экспонатла бла тюбейди, битеу да бирге уа ол жыйымдыкъла лермонтов ёмюрню энчиликлери эмда жашырынлыкълары бла шагъырей эте, узакъ жыллагъа кёчюредиле.

Ол къадар сейир экспонатла  ташада къалып къалсала, кимге сейир боллукъду. Аны юсюнден сагъыш эте, музейни ишчилери 1970 жылда жангы бёлюм къураргъа керекди деген акъылгъа келгендиле. Аны хайыры бла музейни хазнасын саулай да  къонакълагъа кёргюзтюрге онг чыкъгъанды. Ол муратлагъа уа И.В. Умановну юйю аламат тап келишгенди, ол кеси да Лермонтов кварталны мюйюшюню  эм бийик жеринде П.С. Верзилинни бла В.И. Чилаевни юйлерине араларында орналгъанды. 1841 жылда шайыр бери, тенглерин жокълай, терк-терк келе тургъанды. Ол кезиуде анда Гродненский гусар полкда аны бла бирге къуллукъ этген А.И. Арнольди жашагъанды. Арнольди кеси уа юйню юсюнден былай эсгергенди: «Биз тохтагъан юйню арбазында флигельде Тиран, Машукга айланнган жанында Лермонтов бла Столыпин жашагъандыла, аладан сора юйледе уа – Глебов бла Мартынов. Галереябыздан къарагъанда уа,  Пятгорск саулай да аллыбызда болгъанча тамаша кёрюннгенди…» Дуэльге эки кюн къалгъанда, Лермонтов бери келгенди, Арнольди айтханыча: «Атына да минип, фатарыбызны жангыз терезесине, мен сурат ишлей тура эдим, жууукълашып, саламлашып кетгенди. Ол Железноводскга кёчерге тебирей тура эди». 

Фахмулу суратчы Арнольди талай магъаналы сурат да ишлегенди. Алада Лермонтовну юйчюгюню тийресини, Ребровну Кисловодскда юйюню, Пятигорскда поэт алгъадан асыралгъан Машук тюбюнде къабырлары суратланыпдыла. Белгилисича, Лермонтов кеси да эки суратын анга саугъалагъанды: «Кавказны юсюнден эсгериу» бла «Черкесни». Арнольди бла бирге юйде аны сурат ишлеуде устазы Р.К. Шведе да жашагъанды.

 Юй жангыртылгъанды, артда жыллада анга къошакъ ишленнген отоула кетерилип, алгъыннгы кёрюмдюсю къайтарылгъанды, бек алгъа уа, беш таш бурууда орналгъан агъач веранда. 1979 жылда мында жангы экспозиция ачылгъанды. Музейде болгъан эм аламат онтогъузунчу ёмюрледе классикалы экспонатладан башлап бюгюннге дери жыйылгъан затла – суратла, графика, скульптурала - андадыла. Аланы асламысы копияла тюйюлдюле, авторланы кеслерини ишлеридиле.

Лермонтовну къадары бла чыгъармачылыгъы кёп айтхылыкъ усталагъа сейир болгъанды. Музейни ишчилери аны китапларына аталып ишленнген суратланы уллу экспозициясын да жыйышдыргъандыла, ол санда В.А. Серовну, М.А. Врубельни, И.Е. Репинни, Б.М. Кустодиевни, И.Я. Билибинни, К.И. Рудаковну, Т.А. Мавринни да. Сёзсюз, кёпле аланы ишлерини копияларын кёргендиле, алай авторну къолундан чыкъгъан керти чыгъармагъа къарау бютюн сейирди. Араларында бир башха жерде тюбемегенлери да барды. Юлгюге, М. Езучевскийни «Кирибеевичи» неда П.Л. Бунинни графикасы, анда уа Лермотовну чыгъармаларыны жигитлерини дуниясы шарт ачыкъланады.

 Экспозияда XXI ёмюрде ишленнгенлени да кёрлюксюз. Лермонтовну кезиуюнде жашагъан суратчыламы огъесе бусагъатдагъыламы – шайырны къайсылары игирек ангылагъанларын шарт айтхан къыйынды. Алай бир сёз ишеклик туудурмайды – Лермонтов къайсы ёмюрдеги суратчылагъа да сейирди, аллай бирге байды поэтни дуниясы, аллай илхам бередиле аны чыгъармалары. 

Алябьевни юйю

Эм кеч а музейде 1977 жылда лермонтов кварталны тийресинде бу бёлюм ачылгъанды, анга алай бошдан аталмагъанды. 1832 жылда бу юйню иеси майорша Карабутова болгъанды, аны хаух а ол кезиуде Пятигорскда багъылгъан белгили оруслу композитор Александр Александрович Алябьев алгъанды. Ол ата журтлу санатны тарыхына А.А. Дельвигни назмуларына «Соловей» романсны жазгъаны бла киргенди. Бизге уа Алябьев, эм алгъа, Кавказда тургъаны, бу жерлеге аталгъан чыгъармала  ючюн сейирди.

Композитор Екатеринаны заманында бийни, Тобольский наместничествону башчысыны юйюрюнде туугъанды. Юйюнде ахшы билим алып, ызы бла Москваны университетини пансионунда окъугъанды. Онтёрт жылында аны тау департаментге алгъандыла, андан ары жашауу аскерчилик бла байламлыды. Кавалерия офицерни чынында 1812 жылда Ата журт урушха къатышханды, жаралы болгъанды, кёргюзтген батырлыгъы ючюн кёп майдалла бла да саугъаланнганды. Франциядан хорлам бла Петербургга къайтханындан сора музыка бла кюрешип тебирегенди эм 1820 жылланы аллында ара шахарлада романсланы бла сахна оюнлагъа макъамланы авторуча белгили болгъанды. 1823 жылда подполковник чында отставкагъа кетгенди.

Кавказ суулагъа биринчи кере, баям, ол 1818 жылда келгенди, алай бу жолоучулугъуну юсюнден артыкъ зат белгили тюйюлдю. Архивледе билдириулеге кёре,  жангызда бир шарт ачыкъды – Ахтырский гусар полкну штаб-ротмистри Алябьев Исси суулагъа 19 июньда келгенди, Толмачеваны юйюнде тохтагъанды. Бу жерле аны жюрегинде жарыкъ ыз къойгъанларына шагъатлыкъны ол А.С. Пушкинни «Кавказский пленник» чыгъармасындан «Черкесская песня» поэмасына макъам жазгъаны этеди. Бу жыр адамланы кёллерине да жетгенди, анга халкъ жыр дерге окъуна боллукъ эди, азындан жыйырма кере романс жыймдыкълада басмаланнганды.

1825 жылда Алябьевни къадарында ачыулу кезиу башланады. Аны биографы жазгъаныча, «ушагъыусуз болум композиторну юйреннген жеринден сыдырып, жашауун зор сындырып, кёп жыллагъа узакъ жерлеге атханды». Алай бла февраль ингирлени биринде Алябьевни Москвада фатарында картала ойнай тургъанлайын тюйюш болады, аны кезиуюнде помещик Времевни жаягъына бир ненча кере урадыла. Юйден, ызы бла уа шахардан кетип, юч кюнден сора ол сунмай тургъанлай хаух берилген юйню арбазында ёледи. Карта даулашха къатышханла барысы да тюрмеге тюшюп, сюдню сакълайдыла, ишге уа юч жыл чакълы бир заманны къаралады. Помещик ёлтюрюлгенини, анга къошумчулукъну Алябьев этгенини юсюнден оюм терс болмагъанына ишеклик къалмаса да, сюдню оноуу бла андан «дворян» даража, чынлары, орденлери да сыйырып, Тобольскга сюргюннге  жибередиле.

Талай жылдан саулугъу аманнга аяусуз кетгени ючюн композиторгъа властьладан Кавказ суулагъа барып багъылыргъа эркинлик тилерге тюшеди. Пятигорск шахар управаны 1832 жылда документлерине кёре, насыпха ала сакъланнгандыла, «чынлары бла «дворянство» даражасы сыйырылгъан эмда Тобольскга жашаргъа сюргюннге ашырылгъан алгъыннгы подполковник Алябьев Минеральные водыге кёзлерин бакъдырыргъа келгенди, ол жылны 19 августунда уа Пятигорскдан Кислые водыге атланнганды. Хаух алып, Пятигорскда ёлген майорша Карабутованы юйюнде жашагъанды». «Тайна» романсыны къолдан жазмасында уа композитор быллай белги къойгъанды: Пятигорск, 17 июль, 1832 жыл.

Къышны Ставропольда ётдюрюп, 1833 жылны жайында ол жангыдан Пятигорскга келгенди, алай суулада багъылыудан хайыр чыкъмагъанды. Кавказда аны биргесине эгечи Екатерина Александровна болгъанды. Къарындашына болушур мурат бла тиширыу Петербургга баргъанды, алай аны тилеги толтурулмагъанды. 1833 жылны сентябринде Алябьевни къазакъ конвой бла Оренбургга ссылкагъа жибергендиле.

Шуёхуна жазгъан письмоларындан биринде Алябьев кесине кавказ жырчы дейди. Аллай ат бла 1834 жылда аны романсларыны уллу жыйымдыгъы да чыгъады, аны тышын а Пятигорскну сураты жасайды. Алгъыннгы шуёху Александр Бестужевни повестине кёре ол тарыхда биринчи кавказ операны – «Аммалат-Бек» - жазгъанды. Андан сора бир кесек замандан а М.Ю. Лермонтовну «Много дев у нас в горах» назмуларына «Черкесская песня» романсны къурагъанды.

Майорша Карабутованы юйю сакъланнганды, бусагъатда ол жангыртылгъанды, анга тынгылы къаралады, ичинде уа Лермонтов музейни бёлюмлеринден бири орналгъанды. Юйде кёрмючле къуралгъан эки отоу бардыла, алада келгенле музейни кесини графика эм сурат жыйымдыкъларын бла бирси музейледен келтирилген экспонатланы кёраллыкъдыла.

2022 жылда анда «М.Ю. Лермонтов макъамны, театрны бла кинематографияны дуниясында» деген интерактив экспозия ачылгъанды. Алябьевни юйюнде концерт залда уа ариу макъамла дайым эшитиледиле. Ол санда битеу дуниягъа белгили «Соловей» да.