Сейирлик ийнаныуланы шагъатлары

Эртте заманлада бизни халкъда элледе, аланы къатларында неда агъачлада бир-бир уллу ташлагъа энчи кёзден къарагъандыла. Башхача айтханда, алагъа адамда болмагъанча аллай кюч бергендиле, кеслерине да жанлары болгъан затлагъача алай къарагъандыла. Аны себепли кёл салып, терен ийман бла тилек этсе, ала аны толтурлукъларына да ийнаннгандыла. Аллай ташланы талай кесегини юсюнден Абайланы Мадина жыйгъан материал бла шагъырей этейик.

Огъары Чегемде Байрым ташны сыйы бек уллу болгъанды. Аны юсюнден онтогъузунчу ёмюрню ахырында Малкъаргъа келген алимле В. Ф. Миллер бла М. М. Ковалевский да: «Чегем ауулну ортасында Байрым деген таш барды. Анга, бу жерлеге ислам дин келгенли жюз жыл болгъанлыкъгъа, сабий кюсеген тиширыула,  аш да келтирип, тилек этедиле. Быллай ташла хар ауулда да болгъанларын биз артда кёргенбиз», - деп жазгъан эдиле. Анга аллай тилеклери бла сабийсиз тиширыула къуру Чегем жамауатдан угъай, Басхан аууздан, Холамдан бла Бызынгыдан, Уллу Малкъардан, Къарачайдан окъуна келиучю эдиле, деп жазадыла бу жолоучула.

Огъары Малкъарда да бардыла эмда болгъандыла быллай ташла. Сёз ючюн, элден иги да ёрге чыкъгъанда,  Шырданны аякъ ызы ташны кёрюрге боллукъду. Аны сыфаты чарыкъгъа ушайды.

Амырхан къаланы ташыны юсюнде ол къала кеси ишленипди.

Элни къатында дагъыда тюз чюйге ушаш аллай Чюйке таш барды.

Эмегенле айтханларына кёре, буруу таш, алгъын заманлада эмегенле жашагъан жерде орналады.

Курнаят сууну къатында Боташ таш барды, ол Боташланы тукъумну ташы болур эди, баям.

Юч сын таш а, хар бири да 1.5 - 2 тонна тартхан, кеслери да бир-бирини къатында тургъан юч ташды. Халкъда алагъа «ата», «ана» эм «сабий» да дейдиле.

Карка таш Каркаланы тукъумнукъу эди, кеси да Кюнлюмню къатында чаллыкълада турады.

Белги таш а Черек сууну жагъасында, Болат Балланы онг жанындады.

Бийче тепсеген таш Мухолдады, аны юсюнде кёкде бир-бир жулдузла къалайда тургъанлары ишленипди.

Огъары Басханда «Къарындашла ташы» сыйлы болгъанды. Эртте заманлада ол кеси да чий алтындан эди, дейдиле. Аны эки къарындаш табып, юлешалмай, уруш-даулаш эте кетип, бир-бирлерин ёлтюрген эдиле. Аллах а ачыуланып, аны бош таш этип къойгъанды деген аллай таурух барды.

Чегем ауузунда «чыгыр» Къашха ташны сыйлыгъа санагъандыла. Ол кеси да сюелип тургъан адамгъа ушай эди. Алайлада жашагъанла бир тюрлю ишлерин тамам этселе, анга баш уруп,  ыразылыкъларын билдиргендиле.

Холамчыла уа Кёк ташдан тилекле этип болгъандыла. Аны юсюнде бешикни аякъларындан къалгъанча аллай ызла да бар эдиле. Халкъда жюрюген таурухлагъа кёре, эминадан къачып баргъан адамла бешикни аны юсюне салгъанларында къалгъан эдиле ол ызла.

Бызынгыда Мамукъ ташха сабийлери болмагъан тиширыула келип,  тилекле этгендиле. Бу элде дагъыда Къош ташны сыйлыгъа санагъандыла.

Жуушкуда аты «Жут жол» деген аллай таш болуучу эди. Биреу аны къатында «жут жол» деп айтса, таш аны къайтарып айтыучу эди, дейдиле. Тиширыула анга ашла келтирип тилек этген тёре болгъанды.

Огъары Чегемде Къашха эмда Байрым ташладан сора дагъыда Аш-Тотур эмда Апсаты ташла болгъандыла. Эллиле бегирек да биринчисин сыйлы кёргендиле. Аны къаты бла оза баргъан атлыла, атларындан тюшюп, анга сый-намыс бергендиле. Дагъыда аны аллында мал сойгъан тёре да болгъанды. Тотур уучуланы жакъчысына саналгъанды, аны ючюн бу ташны къатында «жашны сынау» адетни да этип болгъандыла. Жаш адамла садакъ ата, къой соя билгенлери бла сынагъандыла кеслерин.

Кийик жаныуарлагъа эмда ташлагъа табыныу Апсаты ташны юсюнде шарт кёрюнеди. Ол тёрт метр бийиклиги болгъан аллай таш къабыргъады. Аны 1959 жылда Чегем тарда агъачны теренинде тапхандыла. Бизни миллетде уучулукъну аллахы Апсаты болгъаны ючюн, ол табылгъан жер къалын чегет болгъаны да сейир тюйюлдю. Эр кишиле уугъа тебирегенде,  андан тилек этип, аллында да бирер садакъ окъ къоюп болгъандыла, къайтып келе уа, атхан жаныуарладан эт юлюшюн чыгъаргъандыла.

Алай бла, таулуланы жашаууна ислам, ары дери уа христиан дин да киргенине, жашау да анга кёре тюрлене баргъанына къарамай, бу мажюсюлюк тёреле халкъны жанында жерлерин тас этмей, тёлюден-тёлюге кёчюп тургъандыла. Аны тин эмда жамауат жашауларында быллай ийнаныуланы энчи жерлери болгъанды.