Дугъум тереклени къуртладан сакълагъыз

Тау  элледе  дугъум ёсдюргенле кёпдюле. Алагъа кереклисича къалай  къараргъа кереклисини юсюнден эл мюлк илмуланы кандидаты, сортовед эм селекционер Ахматланы Зулайха бла ушакъ этгенбиз.

- Къара дугъумну таза экология амалла бла заранлы къурт-къумурсхаладан къорууларгъа боллукъмуду? Артыкъда «химияны» хайырланыргъа жарамагъан кезиуледе?

- Биринчиден, чертирге сюеме: заранчыла  топуракъдан чыгъадыла. Дугъум  чагъып башлагъанда, гебенекни къуртлары топуракъдан чыгъадыла (ала анда къуртчукъла кибик болуп къышлайдыла), сора дугъумну гюллерине жумуртхачыкъларын саладыла. Къуртчукъла айный баргъан каполланы ашайдыла. Ол кезиуде гебенекле жайылгъанларын ала каполланы аулагъанлары бла билликсиз. Бир-бирде къуру бир каполну угъай, чомпну битеу  саулай  ауларгъа окъуна боллукъду.  Къуртла тийген дугъумла башхаладан эсе алгъа бишедиле. Тирлик жыйылыр кезиу жетгенде, къуртла, дугъумладан чыгъып, топуракъгъа киредиле эм гинжичикле боладыла.

- Сора дугъум бише башлагъан кезиуде, бетлери тюрленнген неда ауланнган дугъумланы жыйып, жокъ этерге керекмиди?

- Хау, керекди.  Андан сора да, гебенекле учуп кетмезча мадарланы да этигиз. Алай этер ючюн, тюз къар эригенлей, юлкюню тюбюн плёнка бла жабадыла, гебенек къуртла аллай тыйгъычладан ёталмайдыла. Аланы 10 сантиметр къалынлыгъы болгъан топуракъ да тыяды. Топуракъны кюзде окъуна къуяргъа боллукъду. Жаз башында юлкюле чагъа башлагъанда уа, аланы юслерине къуюлгъан топуракъны да, плёнканы да кетерирге керекди,  къурт-къумурсхала да топуракъдан чыгъар онг тапсынла деп.

- Заранчылагъа къажау кюрешни илму амалла бла бардырыргъа керекмиди?

- Хау, бюгюнлюкде интернетни хайырындан кёпле бахчаларына илму жорукълагъа кёре къарайдыла. 

Жараусуз болгъан бутакъланы кетериу эм топуракъны чагалау заранлы гебенекни азайтыргъа болушса  да, толусунлай  жарсыуну  кетермейди, нек дегенде 100-200 метр тёгерекде  да болурла дугъум юлкюле, алада уа аллай къорууланыу амалла этилмезге да боллукъдула.  Аллай болумлада уа биология амалла хайыр берлик тюйюлдюле да.

- Сора  бу заранлы къурт-къумурсхалагъа къажау кюрешде бек иги амал  къайсыды?

- Пестицидлени хайырланыуду. Аллай дарманланы эки кере себиу дугъумну гебенекледен толусунлай къоруулайды, андан сора да, капол губудан да къорууларыкъды ол амал.

Дарманны биринчи кере каполла ачылгъандан сора  чачаргъа керекди. Экинчи кере уа – каполла чагъар кезиуде.  Сиз айтылгъан кезиуледе дугъумну къоруулар мадарланы этмесегиз, аллай мадарла этилген жерледе болгъан заранчыла да сизни  бахчагъызгъа кёчерикдиле. Быллай  болумда биология мадарла да сиз сакълагъанча хайырлы боллукъ тюйюлдюле.

- Терек бит не къадар къыра барсанг, ол къадар кёп бола барады, дейдиле. Ол кертимиди?

- Хау, терек битни (тля) къурутхан бек къыйынды.  Андан сора да, къумурсхаланы бир тюрлюлери терек битлени кютедиле. Къыш келсе,  аллай къумурсхала терек битлени кеслерини уяларына ташыйдыла, жаз башында уа къатмагъан бутакълагъа бла чапыракълагъа элтедиле. Бу заранлы къурт артыкъда жаз башында терк кёбейеди. Терек бит   чапыракъланы бурады, алай бла кесине аш да, юй да мажарады. 

-Терек битлени сапын суу бла къырыргъа неда юслерине суу бюркдюрюп кетерирге боллукъмуду?

- Хау. Аланы онгларын къурутурукъду татран суу да, картоф башланы, помидорну хансын, къалиярны, соханны къабугъун, сыбызгъылыкъны, назыны ийнелерин, тютюнню, мыстыкъулакъны сууда бир сутка чакълы бир тутуп, ол сууну сепсегиз да, терек битле къуруп кетедиле. Жууаны (къурайны) сууда бир кюн тутуп, ол сууну чачсагъыз да, къурутурукъсуз  терек битни. Чаллыкъда айланнганда, файгъамбар гюлню жыйсагъыз, аны да сууда жибитсегиз, ол сууну  себип да къурутургъа боллукъду терек битни. Чаллыкъда учдакетлени не  къадар кёп жыйып бахчагъызгъа жиберсегиз, ол да болушурукъду. Златаглазки деген жутлу гебенекчикле эм аланы къанатланмагъан балачыкълары да болушурукъдула битим битлени къырыргъа.

«Здоровый сад эм Экоберин» деген  дарман да тереклени, юлкюлени да иги къоруулайды, гомеопатикалы  дарманланы дайым хайырланыу да иги болушады.  Аллай дарманла себилген битимлеге заранчыла  жыйналарын да  онгсуз болмасала,  салмайдыла.

Бизни саулугъубузгъа заран келтирмезликлери уа  - биопрепаратладыла: бацикол, битокси-бациллин эм лепидоцит деген препаратла.

-Терек битге къажау кюрешни хайырлылыгъы ол къаллай болумлада бардырылгъанына кёре бола болур?

- Хау.  Болсада, ол амалланы асламысы терек бахчаланы  битледен иги къоруулаялмайдыла. Терек битге биологиялы амалла бла къажау кюрешге хауа болумла да бирде  осал, бирде уа иги себеплик этедиле - мылылыкъгъа  эм иссиликге кёре  препаратланы жангылыкъларына эм эскиликлерине, башха болумлагъа, шартлагъа да кёре.

Алай эсе, терек битге къажау кюрешде  химияны хайырлансагъыз игиди: Каратени, Фуфанонну, Актелликни, Актараны эм башха аллай дарманланы. Болсада, эсигизде тутугъуз - аланы дугъумну  жыяргъа отуз  кюнден аз къалса, хайырланыргъа жарамайды.

-Къуртла тийген бутакъланы кесип кетериргеми керекди?

- Хау, таза ёзеклерине дери кесип алып,  ол сагъатда окъуна кюйдюрюрге керекди. Къуртла тамырлагъа дери баргъан эселе, юлкюню къазып алып, кюйдюрюгюз.

Заран тийген бутакъланы кесип кетериу, миялакёз дугъум гебенеклеге къажау кюрешде бир кесек болушлукъ этерикди, болсада ол да сезимли мадар тюйюлдю. Нек дегенде,  ол гебенек ёзеклери къатмай жашиллей тургъан кезиуде тиеди битимлеге, алай эсе, анга къажау кюрешде бек игиси  инсектицидлени хайырланыуду, аланы да битим чакъгъандан сора, жаш бутакъла аслам санда ёсген кезиуде себерге керекди.

Ол кезиуде халкъ хайырланыучу мадарла да болушурукъдула терек битге къажау кюрешде: тютюн суу неда махорка суу. Ала да толусунлай  къыраллыкъдыла терек битлени деп айталлыкъ тюйюлбюз. Алай эсе, «Фитоверм»  деген биологиялы  дарманны хайырлансагъыз игиди. Ол эки - беш кюнню ичинде,  кюн тийсе,  жокъ болуп кетеди. Битимлени тынгылы къоруулар ючюн, ол дарманны беш - алты кюнден сора экинчи кере да чачыгъыз.