«Тил - къайсы халкъны да энчи байлыгъыды»

Бизни ана тилден бла адабиятдан окъутхан устазларыбыз огъесе садикледе гитчелени тюшюндюргенлерибиз, башха-башха даражалы усталыкъ эришиулеге къатыша, жетишимли болсала, ол шартха бютюн кёлленебиз. Алгъаракъда аллайларыбызны санына Нальчикни 77-чи номерли сабий садыны юйретиучюсю Занкишиланы Амина да къошулгъанды. Москвада Ана тиллени, ол санда орус тил да къошулуп, устазларыны 17-чи битеуроссей мастер-классына къатышып, аны эсеплерине тийишлиликде эришиуде хорлагъаннга саналгъанды эмда къарачай-малкъар тилни окъутуугъа, регионну этнолингвистика жаны бла хазнасын сакълаугъа бла айнытыугъа къошхан юлюшю ючюн РАН-ны Тил билим институтуну ыразылыкъ къагъыты бла саугъаланнганды.

Биз а аны бла эришиуню, ишини юсюнден да ушакъ этгенбиз.

- Амина Солтановна, къырал даражалы эришиуде хорлам болдургъаныгъыз бла алгъышлайбыз. Аллай жетишимге жетерме деб а сакълагъанмысыз?

- Сау болугъуз! Адам башлагъан ишин тынгылы этерге керекди деген акъылдама. Аны ючюн, эришиуге къатышырыгъымы билгенимден сора, анга тынгылы, кёлюм бла хазырланнганма.

Озгъан жылда «Эм ахшы устаз» Битеуроссей усталыкъ эришиуню «Мектепге дери билим бериуде ана тилни окъутхан эм ахшы устаз» бёлюмюне къатышып, анда призёр болгъан эдим. Бу жумушда манга Педагогикада ишлегенлени билимлерин тохтаусуз ёсдюрген араны къуллукъчусу, сынамлы да устаз Къонакъланы Люба болушлукъ этген эди, аны ючюн анга ыразыма.

Москвада озгъан эришиуню юсюнден да Люба Аскербиевна билдирип, алай бла баргъанма ары. Ол кеси да он жыл мындан алгъа быллай конкурсха къатышып, жетишимли да болгъан эди. Быллай эришиулеге къалай хазырланыргъа, неге эс бурургъа, нени чертирге тийишлисин уста билген, сынамлы адамды. Алай бла, бу жол да кёп затны тюшюндюргенди манга. Алай эсе да, саулай къыралда биринчи болурма деб а сакъламагъанма.

- Эришиуню кезиуюнде кесинге бир жангы затны ачханынг, сейир этгенинг а болгъанмыды?

- Кертиди, быллай жерге барсанг, кёрген, эшитген затларынг сейир болмай къалмайдыла. Сёз ючюн, Россейде жашагъан халкъланы миллет жыйрыкъларыны, аланы накъышларыны, оюуларыны, бирси кереклерини къаллай магъананы тутханларыны юслеринден билдириулени барысына да сюйюп тынгылагъанма.

Эришиуню кезиуюнде хар анга къатышхан адам ёз халкъыны миллет кийимини юсюнден да айтыргъа керек эди, ол мастер-классны излемлеринден бири болгъанды. Анга уа беш минут заман белгиленнген эди. Аны себепли барыбыз да миллет энчилигибизни ачыкълагъан кийимлени кийип, кесибизни юсюбюзде болгъан затланы юслеринден тынгылы хапарла айтханбыз.

Кесим кийген жыйрыкъны юсюнден айтсакъ, айып этмегиз аны ючюн, аллай узун женглени къолайлы юйюрлени къызлары жюрютгенлерин, ол алай болургъа да кереклисин, аны бла уа ала ишлемей турургъа боллукъларын ангылатханларын аны юсюнден билдириуню хазырлай туруп билгенме.

- Быллай эришиулеге къыралны жер-жерлеринден къатышадыла адамла. Таулула кимле болгъанларын а ала билгенмидиле?

- Хау, бизни кимлигибизни, энчилигибизни билгенле, ангылагъанла да болгъандыла. Алай эсе да, Къабарты-Малкъарны адамын бир миллет суннганла да бар эдиле. Алагъа сюйюп ангылатханма таулула кимле болгъанларын.

Эришиуге саулай да 610 заявка берилген эди, аладан а аны къырал даражалы урумуна къатышыргъа 36 адам сайланнганды. Биз конкурсну бёлюмлеринде да, бир бирибиз бла танышып, хар бирибиз къайдан келгенибизни, къайсы миллетни келечиси болгъаныбызны юсюнден да хапарлашханбыз. Не десенг да, аллай тюбешиуледе ёз халкъынгы юсюнден билдирген хычыуунду, мен да алагъа сюйюп айтханма кесибизни юсюбюзден.

- Энди уа быллай эришиуге къатышыргъа сюерикмисиз?

- Бек сюйюп къатышырыкъма. Ушагъыбызны кезиуюнде белгилей келгенибизча, малкъар халкъны тарыхыны юсюнден айтыргъа, сейир затланы кёргюзтюрге сюерик эдим.

Андан сора да, быллай тюбешиуле бизге усталыкъ жаны бла ёсерге, сынам жыйышдырыргъа да ахшы амалдыла. Аны себепли бютюнда ыразыма жангыдан аллай эришиуге къошулургъа, нек дегенде бюгюнлюкде хар не да терк тюрлене, жангыртыла баргъан заманды. Ахшы ишлеп, жетишимли болургъа излегеннге уа усталыкъ жаны бла айныуну жолларын да излерге керек болады.

- Эришиуню кезиуюнде миллет кийимлени юслеринден айтыргъа керек эди, дегенсиз. Жыйрыкъдан сора уа, билдириу хазырлагъанмысыз?

- Конкурсда дагъыда республикада жашагъан эки миллетни да маданиятларындан бирге келишген бир затны магъанасын билдирирге керек эди. Былайда жаулукъланы юслеринден айтса тап болур деп акъыл этеме да, кёп сагъышха къалмайма. Жаулукъланы тенглешдирип, алай ачыкълагъанма. Къонакъланы Люба да бу теманы къабыл кёрген эди.

Къарачай-малкъар жаулукълагъа сюймеклигим, сейирим а атамы анасы Бёзюланы Жампагону гыранчасындан башланнганды. Аны кесини да сейир тарыхы барды.

Гыранчаны ыннабыз кеси къоллары бла ёз тоюну аллында тикгенди. Аны эки жанындан – ичинден, тышындан да – оюуланы салыннганлары уа бютюнда сейирди манга. Ол къолдан уста, хунерли болгъаны, дайым да бир зат тикгенлей тургъаны да эсимдеди.

Акъ гыранча уа кёчгюнчюлюкню заманында тигилгенди, нек дегенде  ол жыллада юйюр къурагъанды ыннабыз. Манга уа ол бу кезиуде аллай ариу, тынгылы да къумачны къайдан тапханы, быллай ажайып жаулукъну къыйын заманда къалай сакълап къалалгъаны да сейир болгъанлай къалады.

Бюгюнлюкде гыранча менде сакъланады, андан башланнганды миллет жаулукълагъа сюймеклигим да. Андан сора да, бир кесек коллекция жыйышдыргъанма жаулукъладан. Аланы уа эллерибизден тапханма, бек сейири уа – хар бирини да кесини энчи тарыхы барды.

- Къарачай-малкъар тилге юйретиуде, окъутууда бюгюнлюкде жарсыуларыбыз баямдыла.  Садикде таулу сабийле жетишемидиле къауумлада, огъесе аланы барысын да бирге жыйып, дерсни алаймы бардырасыз?

- Бизни садигибиз орналгъан тийреде таулула аздыла, аны ючюн а сабийле да кёп келмейдиле. Саулай да 25 адам барды. Ясли къауумгъа жюрюгенчикледе дерсле бермейме. Ала алыкъа гитчечикледиле. Бирсичиклени уа барысын да бирге жыйып, ыйыкъны ичинде эки дерс бардырама.

Теманы оюн халда берсенг, сабийле аны бютюн иги ангылайдыла. Андан тышында да, малкъар тилни юйретирге болушхан карточкала, башха затла, жангы технологияланы да хайырланама.

Тил – ол къайсы халкъны да энчи байлыгъыды. «Таулума» деген ангыламгъа да эм алгъа ана тилибиз тюшюндюреди. Аны себепли тилибизни айныууна, сакъланыууна жарарыкъ амалланы, къолубуздан келгенича хайырлана, жангы тёлюлени юйретирге борчлубуз.

- Ата-анала бла байламлыгъ а къалайды, бармыдыла ана тилге юйретирге итиннгенле?

- Сабийлени ата-аналарына ыспас этерге сюеме. Бир заманда да угъай демей, не керек затха да себеплик этгенлей турадыла. Ёсюп келгенчиклени тилибизге биригиулюкде тюшюндюрсек, ала тамбла кеслерини тамырларын бютюн терен билирге итинирикдиле. Алай бла уа, ана тилибиз айный, жашнай да барлыкъды деп, таукел айтыргъа боллукъбуз.