«Устаз бюгюнлюкде дерсине алгъадан эсе кёбюрек эс бурургъа керек сунама»

Тырныауузну 5-чи номерли гимназиясында дерсле берип, сабийлени ана тиллерин сюерге, адабиятларын бла маданиятларын билирге юйрете Биттирлины Асият кёп жылланы урунады. Аны тилибизни шёндюгю халы, ёсюп келген тёлюню адеп-къылыкъгъа юйретиу эмда школда окъутууну къурау бла байламлы кёп соруула къайгъы этдиредиле. Аны эмда башха затланы юслеринденди устаз бла бюгюннгю ушагъыбыз.

- Асият Батталовна, ёсюп келген тёлю ана тилни билмейдиле деп, кёпле жарсыйдыла. Сизни оюмугъуз а къалайды?

- Сынамым кёргюзтгеннге кёре, жылдан-жылгъа хал осал бола барады. Алгъын сабийле ана тиллеринде сёлешген да, жазгъан да этгендиле, энди уа жукъ билмей келедиле. Таулула болмагъанча, айтханынгы ангыламайдыла.

- Аны ючюн биз ахыр бир ненча жылда юйюрню терслегенлей турабыз. Ол тюзмюдю?

- Юйюрде тауча сёлешмей эселе, сабийле тилни къайдан билсинле. Ма мени окъуна алайыкъ: туудукъларым болгъанда, абаданчыгъыма, охо, алыкъа жетиширме аны таучагъа юйретирге деп, уллу кёллюлюк этгенме. Бюгюнлюкге сабий 13 жылындады, тауча бек къыйналып, чалдырып сёлеширге кюрешеди. Жарсыугъа, терк ангылатыргъа сюйюп, кесибиз орусча айтып къоябыз. Сора сабий сагъышны да орус тилде этеди деп сейирсинебиз.

Бирлени уа бюгюнлюкде малкъар тил неге керекди, деп тохтагъанлары бютюн бек жарсытады.

- Устазланы магъаналары да бек уллу сунама?

- Айхай да, уллуду. Алай ыйыкъгъа ана тилге бир дерс, адабиятха да бири бериледи. Ол заманны ичинде устаз сабийни эсинде грамматиканы къалай бла къоялсын? Неда бир чыгъарманы окъугъан да, сюзген да этип, къалай жетишсин?

Сагъатланы къысхартыу бла ана тилни магъанасын, даражасын да учузлайдыла бу оноуланы къабыл этгенле. Миллет республикада жашап, ана тилибизге юйретирге заман табалмагъаныбыз бек жарсыулуду.

- Сизни оюмугъузгъа кёре, не амал къураргъа боллукъду бу болумда?

- Мен ангылагъандан, сабий классдан тышында бардырылгъан ишлени эсинде бегирек сакълайды. Ала анга магъаналыракъдыла дерге сюеме. Алай окъутуу мардадан чыгъар онг жокъду. Ол себепден, устазла жыйылып, излемледен тышына не тюрлю чыкъсакъ тап боллугъун сюзерге керек сунама. Анга билим бериу управленияны таматаларын, ишчилерин да къатышдырып, таулу район болгъаныбызны эсге алып, бир амал этсек, тюз болур.

Алгъын семинарларыбыз болгъандыла. Алагъа устазла, окъуучула да бирча кёл салып хазырлана эдик. «Ана тилим – жаным, тиним!» деген республикалы фестивальгъа къатышханбыз. Анга саулай да школ биригип, сабийлени алай хазырлагъан эдик. Ол окъуучуларыбызны эслеринде къалгъанын билеме.

- Сиз а дерслеригизни къалай къурайсыз, окъуучула анга эс бурурча къалай этесиз?

- Абадан класслада окъугъанла бла бир чыгъарманы ётсек, аны хапар айта, ушакъ халда сюзгенибизни бек сюедиле. Аны бюгюннгю жашау бла, жигитлени къылыкъларын а кеслери бла тенглешдирирге ёчдюле. Мен анга бек къууанама. Сабий аны ангыламаса, сюзаллыкъ тюйюлдю. Бир да болмаса, бир чыгъарманы окъуна ана тилинде окъуп ангыласа, аны жылла бла эсинде тутарыкъды.

Устаз дерсине бегирек, алгъадан эсе кёбюрек эс бурургъа керек сунама. Нек дегенде алгъын окъуучу тилни ангылай эди, энди уа дерсни эки тилде берирге тюшеди. Ол да дерсге берилген заманны жарымын алады. Дерсни бир бош кезиую болмайды. Окъуучула анга юйреннгендиле. Сора биз дерслерибизни сейир халда къурамасакъ, сабийни эсин анга бургъан къыйынды. Бизге телефонла да бек уллу чырмаулукъ саладыла. Дерсни кезиуюнде окъуна аны букъдуруп, не бир-бир затла жазады, неда оюн ойнайды. Аны себепли, дерсде программадан бир жанына чыгъаргъа да къоркъмай, бюгюннгю кюнню излемине кёре, оюнла жарашдырып, аны алай бардырыргъа тюшеди.

- Дерслеге уа ыразымысыз?

- Башланнган класслагъа, бешинчиде бла алтынчыда окъугъанлагъа да жангы китапла алгъанбыз. Сейир текстле кёпдюле, алай, жарсыугъа, айтылыулары къыйын болгъан сёзле да аслам тюбейдиле. Шахарда бла элледе школланы окъуучулары бирча тюйюлдюле. Ол эсге алынмагъан сунама.

Мен акъыл этгенден, быллай китапланы шёндю ингилиз тилден китапланыча жарашдырса иги болур. Нек дегенде ингилиз тилни сабийле терк билип, эслеринде тутадыла. Ол китапны жарашдырылгъанына кёре болгъан сунама.

- Энди ишигизден башха соруулагъа кёчейик. Мен билгенликден, халкъым деген адамларыбыздан бирисиз, жамауат жумушлагъа къатышасыз, сёз ючюн, газетлеге бла журналлагъа жаздырыу бла да кюрешгенсиз.

- Сабийле, ата-анала бла да бу жумушну бардырыудан артха турмайма. Миллетибизни жангыз бир газети барды да, ол чыкъмай къалса, жарсыргъа тюшер. Биз жыл жарымгъа бир газетге бла журналгъа сомларыбызны къызгъанмай жаздырсакъ, аны тюзге санайма. Барыбыз да биригип, бу жумушда алгъа атларгъа керекбиз деп, оюмум алайды.

- Энди кеси юйюрюгюз бла да шагъырей этсегиз эди бизни? Сабийлеригизден сизни ызыгъызны сайлагъаны бармыды?

- Биз Акъ-Сууданбыз. Кесим Гергъокъладанма. Кёп сабийли юйюрде ёсгеним себепли, жаланда тюзлюк бла жашаргъа юйретгендиле атам бла анам. Энчи жашаууму юсюнден айтханда, баш ием Биттирланы Альберт бла школдан да жарата эдик бир бирни. Артда Альберт окъургъа Львов шахаргъа кетеди. Мен да мында устазлыкъгъа окъугъанма. Юйюр къурагъаныбызда уа, ауукъ заманны къайынларым бла тургъанма. Алагъа къайынларым деп айтыргъа тилим да айланмайды. Жаннетде жатсынла, къанатларым къыркъылгъанча болгъан эдим ала кетгенде.

Альбертни Тырныауузгъа жибередиле да ишлерге, мында общежитден башлагъанбыз ёз от жагъабызны къурап. Эки къыз ёсдюргенбиз. Абаданыбыз Залина ингилиз тилден репетитор болуп ишлейди. Гитчебиз Марина ашхана ачып, татлы ашарыкъла хазырлайды.

Мен школда къылыгъымы асламысында юйге да келтире эдим. Аны себепли сабийлени бек къаты низамда тутханма. Эркелетгенме деп айталмайма. Бюгюнлюкде тынчайып, ёз жашауларын бардырадыла.

- Кесигизни насыплыгъа санаймысыз?

- Аллахха шукур, насыплыма. Сюйгенлерим, жууукъларым, ахлуларым сау-саламатдыла. Энди эм абаданларыбыз кетгендиле, жаннетли болсунла! Насып дегенни хар ким кесича ангылай болур, мен а бу башда айта келген затларымы санайма.

Баш иенг бла бир бирни хурметлеу, ангылау, бир бирге билеклик этиу – была насыплы юйюрню шартларыдыла. Сюйген ишиме жюрюрге онгум барды, къарыуум да жетеди, тенглерим бла татлыма. Хау, насыплыма мен!