Жигит жигит шахарда асыралгъанды

Мумуколаны Муратны  юсюнден ана тилибизде чыкъгъан газетде кёп жылланы ишлеген журналист Къулбайланы Алий жазгъанды.  Аны бюгюн хапарын басмалауну тийишли кёребиз

Архив документледен: «Мамуколаны Маткени жашы Мурат, ВКП(б)-ны 1939 жылдан бери члени, 1935 жылда бийик коммунист эл мюлк школну бошагъанды. 1935 жылдан 1938 жылгъа дери комсомолну Эльбрус райкомуну секретары болгъанды. КъМАССР-ни жерчилик жаны бла наркомуну орубасарыны  къуллугъунда ишлегенди. 1939 жылда КъМАССР-ни Министрлерини Советини председателини заместителине салыннганды. 1941 жылда 17 июльда кеси ыразылыгъы бла фронтха кетгенди. Новороссийск шахарны къатында,  туугъан журтну фашист ууучлаучуладан къоруулай, жигитча жан бергенди».

Мамуколаны Муратны юсюнден архивде манга кёргюзтгенлери ол болгъанды. Алай ийнанырыгъым келмейди архив къагъытлада андан башха ол белгили адамны юсюнден сёз айтылмагъанына. Таулуланы кёчюргенден сора кёп документле тас болгъан болурла деген ишеклилик да чыгъады. Былайда терслик бизни кесибизде да барды: «белгили» деп жазабыз, болсада бусагъатха дери да аны атын халкъыбызгъа белгили этмей тургъанбыз.

Мамуко улуну атын мен бюгюннге дери эшитмегенме  десем, ётюрюк айтырыкъма. Кёнделенчиледен эшите тургъанма, алай, нек эсе да, аны жашаууну, къадарыны юсюнден материал излерге къызмагъанма. Мамуколаны Юсуф, Муратны экиге айланнган къарындашы, редакциягъа письмо жазгъандан сора, Муратны юсюнден хапар билгенле бла тюбеширге керекди, деген акъылгъа келгенме. Мени биринчи ушакъ нёгерим Башийланы Къонакъбий болгъанды. Ол 1944 жылгъа дери Кёнделенде жашагъанды эм анда школгъа жюрюгенди. Тамата эгечи Муратны къарындашы Омарда эрде болгъаны себепли аны иги таныгъанды.

Маткени тёрт жашы бла эки къызы болгъандыла. Омар, Алий, Зулкъарний, Мурат, Фатимат, Забитхан. Омар оюнчу, чамчы болгъанды, атланы бек сюйгенди. Зулкъарний (Зулкъай) гёжеф эди, ол бир кишиге жыкъдырмагъанды. Шофёр усталыкъгъа юйренип, Кёнделеннге биринчи машинаны да ол сюрюп келгенди. Бийик ёсюмлю, уллу санлы Алийге «Горда Алий» деп болгъандыла. Къарындашланы кичилери Мурат чёрчеклиги, эслилиги бла айырмалы болгъанды.

Ол орусча окъургъа, жазаргъа гитчелигинден юйреннгенди. Матке экиге айланнган къарындашы Абдуллах бла бирге Муратны къошха жибергенди - мал кютерге. Алай жашчыкъны акъылы маллада тюйюл эди. Окъууну юсюнден сагъыш башын бийлегенди. Абдуллах аны къошда турургъа кёлю бармагъанын ангылагъанды. Бир ингирде, къошха жыйылгъанда, Мурат: «Ахчам жокъду ансы, бюгюн окъуна окъургъа Пятигорскеге кетерик эдим», - дегенди. Абдуллах, сюрюуден бир иги къунажинни башына жип салып: «Муну, Бештаугъа элтип, базарда сат да, окъургъа кир», - деп жибергенди...

Окъууну бошагъандан сора Мамуко улу эки нёгери бла бирге Хабазгъа келгенди. Элде юч бригада бар эди да, ючюсюнде да ликбезле къурагъанды. Адамланы окъургъа, жазаргъа юйретгендиле. Мурат халкъы къарангылыкъдан чыгъарын бек сюйгенди.

Москвада бийик коммунист эл мюлк школда окъугъанында, Андрей Андреевич Андреев бла танышханды, аны бла шуёхлукъ жюрютгенди. Кёнделенде эки колхоз къуралгъанда, аладан бирине Андреевни аты Мамуко улуну башламчылыгъы бла аталгъан эди. Бир ауукъ заманны колхозну председатели болуп да тургъанды.

Къаллай къуллукълада ишлей келгенине эс бурсанг, Мамуко улуну къураучу хунерлиги болгъанын ангыларгъа къыйын тюйюлдю. Отуз тогъузунчу жылда бешинчи мартда КъМАССР-ни Совнаркомуну председателини орунбасарына  салыннганды. Экинчи жылны март айында ВКП(б)-ны Къабарты-Малкъар обкомуну пленумуна членнге айырылгъанды.

Къыркъ биринчи жылда Тырныаууз вольфрам-молибден комбинатда ФЗО-ну директору болгъанды. Республикалы масштабда уллу къуллукъдан ары нек кетгенин ангыларча, мен архивде аллай къагъыт кёрмегенме. Баям, Мурат фронтха Тырныаууздан кетген болур эди деп, кёлюме алай келеди.

Айхай да, ишни башы къайдан кетгенинде тюйюлдю. Къалай кетгениндеди. Бусагъатда, урушха къатышханла бла ушакъ этсенг, «кеси ыразылыгъым бла кетген эдим» демегенле бек аздыла. Адамны кесини айтханы — бир, архивде жазылгъаны — башха. Мурат а керти да кеси ыразылыгы бла кетгени архив документде белгиленип турады.

ФЗО-ну школуна башчылыкъ этген эсе, анга, мен ангылагъандан, бронь бермей амаллары жокъ эди. Ол а, къолларында сауут тутаргъа онглары болгъанла хазна къалмай бары да Туугъан журтну къорууларгъа кетгенде, юйде туралмагъанды, бети жетмегенди къартланы, тиширыуланы, сабийлени ичлерине кирип турургъа. Урушда ёлюм солдатны ызындан айланнганын ким билмейди? Андан сау къайтыргъа ышаныулукъ да бек азды. Болсада, аны да биле тургъанлай, Мамуко улуча, кеси ыразылыкълары бла къазауатха баргъан патриотла не заманда да табыладыла.

Совет аскерле Новороссийскни бек къаты къоруулагъанларын, анда уллу сермешле болгъанларын, кёп адам къырылгъанын да билебиз. Алай Муратны къалай ёлгени тюз болгъаныча белгили этилмей къалгъанча кёрюнеди, нек дегенде, эки тюрлю хапар жюрюйдю. Бирлени эшитгенлерине кёре, ол бомбёжкагъа тюшюп ёлгенди. Быллай оюм да барды: Мамуко улу аскер бёлюмню командири болгъанды, ротанымы, батальоннуму, белгили тюйюлдю. Мен а, нек эсе да, политработник болгъан болур деп, алай сунама. Бир операцияны бардырырдан алгъа,  Мурат кесине бойсуннган аскерчиледен бир къауумун разведкагъа жибергенди. Разведчикле, буйрукъну толтуруп, «тил» да алып, алай къайтхандыла. Разведка къауумну таматасы немецлиден сыйыргъан «Браунинг» деген гитче керохчукъну («дамский пистолет», деп айтыучу) Мамуко улуна саугъагъа бергенди. «Тутчу, мен да бир кёрейим деп, нёгери, бир офицер, къолунда ары-бери бургъанды да, ол заманда, керох атылып, окъ Муратны жюрегине тийгенди. Алай эсе, керти да ажымлы иш болгъанды. Айхай да, урушда адам ёлмей болмайды, алай атакагъа бара тургъанлай неда чабыуул этген гитлерчиле бла сермешни кезиуюнде ёлген — бир, ойнай-ойнай кёз чыкъды дегенча, ёлмезлик жеринде ёлген а — башха. Къысхасы, тюзю къалай болгъаны белгили тюйюлдю.

Белгилиси — къыралына, халкъына къыйынлыкъ келген сагъатда Мамуко улу, къолуна сауут алып, немецли-фашист ууучлаучула бла сермешгенлени сатырларына къошулгъанды. Комсомолда чыныкъгъан, ызы бла партияны ниетлери акъылына терен сингнген адам жолну тынчын сайларгъа, не мадар бла да кесин къоркъуулукъдан бир жанында тутаргъа кюреширик тюйюл эди. Муратча адамланы мен Островскийни сыфатлары «Къурч къалай къатханды» деген айтхылыкъ, битеу дуниягъа белгили романында суратланнган патриотлагъа ушатама. «Жашау адамгъа жаланда бир кере бериледи, аны себепли уа, бошуна оздургъан жылларынг ючюн, уллу жюрек жарсыуунг болмазча, ол жашауну алай ётдюрюрге керекди», — дегенди романны баш жигити Павел Корчагин. Ала, ёмюрледе да магъаналары тас болмазлыкъ сёзле, жаланда Корчагинни заманыны тёлюсюне угъай, келир тёлюлеге да айтылгъан насийхатдыла эм Уллу Ата журт урушну жылларында миллионла бла жаш адамланы кишилик  этерге кёллендиргендиле. Мамуко улу да аладан бири эди.

Муратны ёлюгюн келтирирге кеси айланыучу машина бла адамла баргъандыла, алай тёгерекде снарядла чачыла, пулемётла окъ жаудура, фашист самолётла бомбала тёге тургъан жерден аны ёлюгюн чыгъарыргъа амал болмагъанды. Жигитни, ол а, ёлюм къазауатха кеси ыразылыгы бла кирген таулу, керти да жигит эди, жигит шахар Новороссийскде асыралгъанды.