Эл бла болгъан – байрамлыкъ

Хар элни кесини тарыхы, тауруху. Жылла оза барсала ала аздан-аз  айтыла, унутула барадыла. Алай бизни  борчубуз аланы юслеринден айта, билдире, эсге сала турургъады.
Кёп жылла мындан алда Быллымгъа баргъан эдим.  Анда эки огъурлу акъсакъал Къудайланы Азиз, Атаккуланы Маммаш бла ушакъ этген эдим. Ала элни, элде жюрюген адетлени, тёрелени юслеринден кёп хапар айтхан эдиле, асламысын кеси  кёзлери бла кёргенле. Хапарларын ала элде колхоз  къуралгъан  кезиуден башлагъан эдиле.

Элде ара мюлкню юсюнден хапарла 1932 жылда айтылып тебиреген эдиле. Быллымда уа колхоз 1933 жылда къуралады. Аны биринчи председатели Жазаланы Аубекир эди, экинчиси Мурачаладан болгъанды. Аны ызындан Тебердиланы Юсюп, артдаракъ кезиуледе уа – Бапыналаны Оразайны жашы Ако. Была ишлерин бардыргъандыла, жамауатха да болушхандыла.

Бапына улуну заманындача колхоздагъы берекет андан сора бир заманда болмагъанды. 1940 жылда жаз башында, малла жайлыкъгъа чыкъгъанларында, Быллымны колхозунда, башха мюлкню санамай, 15 минг къою, тёрт сют-товар фермасы, жылкъысы болгъанды. Ол заманда уа элде жюз бла жарым юй бар эди.

Тогъуз-он, андан да кёп сабийлери болгъан юйле бар эдиле. Сёз ючюн, Афашокъаланы Муссаны сегиз жашы бла юч къызы болгъандыла. Урушну кезиуюнде аны юч жашы аскерге кетип, экиси андан къайтмагъандыла.

Быллым колхозу асламысында мал бла кюрешгенди. Сауулгъан ийнеклери, къысыр тууарлары, къойлары, къолан эчкилери бар эдиле. Этлерин, сютлерин, жюнлерин мюлк кеси хайырланнганды.

Дагъыда Бажыгъанда колхозну юч минг къою болгъанды. Аланы майда жылгъа бир кере къыркъгъандыла. Беш килограммдан артыкъ жюн бергенлери бар эдиле. Ол, биринчи сортха саналып, бийик багъа бла сатылгъанды.

Элдеги къойла алача кёп жюн бермегендиле, алай аланы этлери татыулу болгъанды. Алагъа къарагъан да тынч болгъанды эм мал аш да аз къоратылгъанды, бирде къышдан къаудан отлап окъуна чыгъа эдиле.

Колхозну малы кёп болгъаны себепли мал аш да кёп къоратылгъанды. Бютюнда бичен кёп ишленнгенди. Кюз артында, абаданла бичен ишлерге кетселе, сабийле аланы орунларына маллагъа къарагъандыла, башха жумушла да этгендиле. Школдан сора уа, фермалагъа ётюп, бузоула, танала кютюп тургъандыла. Алагъа да колхоз хакъларын тёлегенди. Сабийни, уллуну да бир кюню зыраф болмагъанды. Ишлерге сюймеген жокъ эди, орамлада бош айланнганланы бир да кёрмез эдинг.

Балкъ алай ишлеп тургъанлай да, мал аш аз болмасын деп, бичен кезиуде эки сюрюуню бир этип, малчыланы жартысын биченчи бригадалагъа къоша эдиле. Аны хайырындан, мал аш жетмей, колхоз бир заманда да къыйналмагъанды.

Иш хакъны юсюнден айтханда, жангыз бир юлгю келтирейик. Эки адамы ишлеген юйге, башха затны къоюп, къуру бишлакъдан окъуна сау арба жете эди.

Сёз ючюн, хар сюрюуню тутхан къойчулагъа, мирзеу ашны санамай, 2-3 сауулгъан ийнек бергендиле. Аланы сютлеринден жау ургъандыла, бишлакъ да этгендиле, этсиз а бир заманда да болмагъандыла. Керек заманда къой сойгъандыла. Къысха айтханда, малчыланы аш къангалары ашарыкъдан бир заманда къуру болмагъанды.

Башха ишчилеге да алай къаралгъанды. Биченчи жыйынлагъа таматаланы оноулары бла боза этип да тургъандыла. Уллу иш башланса уа, сёз ючюн, жаз башында малланы тау жайлыкълагъа жиберген дегенча, колхоз малла сойгъанды, той-оюн этип, ишин алай башлагъанды. Аллай затланы хайырларындан адамла ишге сюйюп келе эдиле.

Бек баш борч асламысында ара мюлкню малын жаз башына къоранчсыз эм ачдан апчытмай чыгъарыу эди. Анга кёре башха ишле да этилгендиле.

Ишден сора да, энчи жашаугъа да аслам эс бурулгъанды. Кюз арты эл мюлк ишле тауусуладыла, малла таудан элге тюшедиле, мал аш жерлерине жыйылады. Андан сора уа элде тойла башланадыла. Кюз арты – ол тойланы кезиуюдю. Асламысында, ноябрьни экинчи жарымында, декабрьни уа ал кюнлеринде.

Бизде жашынг жетсе – къатын ал, къызынг жетсе – эрге бер, деп айтылады. Ол ишни жууукъ-ахлу жыйылып, оноулашып этгендиле. Жашны, къызны да кеси алларына бошлап къойгъан адет жокъ эди, ала ата-ана айтханнга тынгылай эдиле. Жаш да, къыз да бир бирни жаратсала, тукъумда, элде намыслары, сыйлары жюрюген абаданладан къызны юйюне келечиле ийгендиле. Къызны жанындан да ол адамлагъа ариу тюбегендиле, угъай деп артха хазна къайтармагъандыла.

Сёз ючюн, элде Къудайланы Тебо деп болгъанды. Тукъумну адамлары аллай ишде аны бла оноулашхандыла. Ол айтханлай да этгендиле. Тебо келечинг болса, ишинг къуралырына ишеклик жокъ, дегендиле элчиле.

Эки жаныны да адамлары анга бек ышаннгандыла. Ол келечилик этип къуралгъан юйюрледен эр бла къатын келишалмай неда жашау эталмай айырылгъанлары болгъанды деп эшитилмегенди. Аллай адамла кёп тукъумлада да болгъандыла.

Элде биреуленде къууанч болса, ары хар юйден да келе эдиле. Ариу сыйпалгъан кенг арбазгъа кёп адам жыйыла эди. Аны ортасында тепсер жер къуралгъанды. Къобузчу къобуз сокъгъанды, тёгерекдеги халкъ къарс ургъанды. Жаш да, къыз да тепсерге, ойнаргъа сюйгендиле. Жонулгъан таякъчыкъла бла шинтиклени уруп, къарс къакъгъандыла. Аланы тауушу таулада, къошлада окъуна эшитилгенди.

Къызла, жашла бир бирлерин алышдырып, тохтаусуз тепсегендиле. Ким кёп къыз бла тепсер, къайсы къыз ненча жашны арытыр деп, тепсегенле бир-бирлери бла эришгендиле. Абезехни жашла, къызла да, къолларындан тутуп, тёгерек барып тепсегендиле. «Асланбийге» уа жашла аякъ бурунларында сюелгендиле, аякъ бюкгендиле. Тюз тепсеуде уа къызла аякъларын асыры ууакъ алгъандан, аякълары жерге жетмей учуп баргъан сунар эдинг, алай ариу тепсей эдиле элни жашлары, къызлары. Сора жаш адамла, тойда тепсей, танышып, артда юйюр къурап, ёмюрлерин бирге ётдюргенле да аз болмагъандыла.

Тойда уа къаллай адет-тёре бар эди? Эр кишиле бир столгъа олтура эдиле. Тамата, сёзсюз, баш жанында, къалгъанла уа жыл санларына кёре анга жууугъуракъ. Атасы болгъан жерде жашы неда тамата къарындашы болгъан жерде гитче олтурмагъанды. Алай стол артында акъсакъалланы, энди сакъал жюлюй тебиреген жашланы да кёрюрге боллукъ эди.

Шёндюча, къартны, жашны да бир бирден айырып, энчи олтуртмагъандыла. Ол алай нек этилгенди? Таматала алгъыш айтханда, жашла тынгылагъандыла. Ала стол артында кеслерин къалай жюрютгенлерине къарап юйреннгендиле. Артда уа ала да жете келгенлеге кеслери кёргенни айта тургъандыла. Алай эте, бир тёлюден экинчисине ёте, сакълана келгендиле тёрелерибиз.

Столлагъа уа этден башлап локъумгъа, хычиннге дери кёп тюрлю ашарыкъла салына эдиле. Къуру хычинледен окъуна 5-6 тюрлюсю болгъанды. Ичгини юсюнден айтханда уа, башы кёмюк этип тургъан, жарагъан зынтхы боза. Андан бир ичсенг, не сууукъ кюн да ичинг къызгъанлай турур эди.

Дагъыда сыра да болгъанды, тюйден къайнатылгъан сап-сары сыра. Ол да бек аламат ичги эди, гитчерек аякъ бла бирин таууссанг, башынга бек терк жетер эди, кёлюнг да кётюрюлюп, санынг-чархынг да женгилленип, жашлагъа тенг болуп тепсер эдинг.

Болсада ол жыллада жаш адамла заманларын стол артларында угъай, къобуз согъулгъан жерде ётдюргендиле. 

Сора бир юйде той бошалыргъа, экинчисинде башланыр эди, бираздан а – ючюнчюсю. Ол кезиу Быллым элинде алай ётдюрюле эди. 
Аллахны ахшылыгъындан аш-суу табылгъанды. Адамлада жюрек ырахатлыкъ да бар эди. Ишлеген да эте, къууанчларын да бардыргъандыла. Озгъан ёмюрню 20-30 жылларыны юсюнден элни акъсакъалларындан эшитген хапарымы айтдым.