Алиментле неден къураладыла эмда аланы тёлемегенлеге не мадар?

Кимле тёлейдиле  

Алимент - кесин кечиндирирге, ишлерге онгу болмагъан инсаннга къаршы жууукълары тёлеген ахчады. Асламында анга сабий неда абадан инсан тийишлидиле.

РФ-ни Юйюр кодексинде жазылгъаныча, алиментле акъылбалыкъ болмагъан, неда акъылбалыкъ болгъан, алай алыкъа ишлемеген сабийге тёленедиле. Алай ата неда ана сабийин кечиндиралмай эселе, бу тёлеуню ишлерге жараулу жыл санда къарындашына, эгечине, неда аппасына бла ыннасына борч этерге да боллукъдула.

Ишчи жыл санда инсан абадан жууукъларына къараргъа борчлуду: кеси уруналмай, болушлукъ керек болгъан ата-анасына (ол санда сабийни алып ёсдюргенде), ёге атасына, анасына (сабийге бек аздан 5 жыл къарагъан эсе), аппасына бла ыннасына.

 Сабийден ауругъан тиширыу, эринден айырылгъан кезиуде, андан ахча излерге эркинди. Юч жылгъа дери сабийге къарагъан инсан да алиментлени алгъыннгы эринден (юй бийчесинден) излерге боллукъду. Быллай онг сакъат сабийге къарагъаннга да бериледи. Адам юйдеги болгъан кезиуде, неда айырылгъандан сора,  бир жылны ичинде къыйын жашау болумгъа тюшсе, ишлерге онгу болмаса, жууукъ адамындан болушлукъ излерге боллукъду. Быллай эркинлик пенсиягъа чыкъгъанда да бериледи – юйюр чачылгъандан сора, беш жылны ичинде.

Юйюр кодексге тийишлиликде, юйдегиле бир бирлерине болушургъа борчлудула, ол санда ахча бла. Аладан бири бу жорукъну толтурмай эсе, сюдге тарыгъыргъа боллукъду – юйюр чачылмагъанына, айырылмагъанына да къарамай. Быллай онг кеси ишлеялмай, къыйын жашау болумгъа тюшгеннге, сабийден ауругъан тиширыугъа, юч жылгъа дери сабийге неда сакъат сабийге къарагъан адамгъа бериледи. 

Алиментле бла бирге къошакъ къоранчла ючюн тёлеулени  излерге жарайды. Юлгюге, сабий ауруса, ауур жарала алса, анга башха специалистлени болушлукълары керек эсе, жашау  болумла осал болгъан кезиуде.

Къалай саналады

Асламында тёлеуню ёлчемин сюд тохташдырады. Ол оноуну эки жаныны да къолайлыкъларын, жашау болумларын эсге алып чыгъарады.

 Алай сюдге бармай,  келишим этерге да боллукъду. Жаланда аны нотариус къабыл кёрюрге керекди.

Юйюр кодексде жазылгъаныча, алиментле ай сайын бериледиле. Ол санда бир сабийге инсан файдасыны тёртден бирин, экисине – ючден бирин, юч эм андан кёп сабийге уа жартысын тёлерге керекди. Алай сюд аны азайтыргъа, неда кёбейтирге да эркинди – болумну эсге алып.

Тергелген кезиуде айлыкъ бла бирге инсанны башха файдалары да саналадыла: стипендия, саугъа, фатарны башхалагъа берип, ахча алгъанда, банкда ахчасына къошулгъан файда эм башхала. 

Алай алиментни тёлерик  инсаннга айлыкъ кезиуден-кезиуге берилсе, ол бир жерде да ишлемесе неда анга хакъ тыш къыраллы валютада тёленсе, сюд ахчаны ёлчемин шарт тохташдырады. Бу кезиуде сабийни эркинликлери эсге алынадыла, аны жашау болумларын тюрлендирмезге кюрешедиле.

Келишим неда сюд

Алай тёлеулени келишип тохташдырыргъа да болады. Бюгюнлюкде законлада алиментни эм аз ёлчеми белгиленмегенди, алай бу соруу сюзюледи, аны сабийге жашау этерге жетерик ахчаны ёлчемине тенг этерге керекди деген оюмла бардыла.  

 Алиментлени келишим этип тёлегенде, эки жаны да къаллай бир эм къачан тёлериклерин сюзюп, ызы бла нотариусда къабыл кёредиле. Сабийни кереклери кенгерсе, неда алиментлени тёлеген инсан ишсиз къалса, болумла жангыдан сюзюледиле. Ахчаны тёлемей  тохтаргъа, келишимни бузаргъа жарамайды, къошакъ болумланы да нотарус къабыл кёрюрге керекди.

Сюдню болушлугъу керек болгъан заманда, дауну эки тюрлю хазырлайдыла. Биринчисине кёре, сюдню бегими чыгъарылады. Бу кезиуде  дау жарашдырыучу судьягъа бериледи. Сюд бегим чыгъарыргъа онг болмагъан кезиуде, заявленияны инсан жашагъан жеринде район сюдге кёргюзтеди. 

Аны кесинг келтирирге, почта бла ашырыргъа, сюдню сайтында басмаларгъа, неда «Правосудие» къырал системаны болушлугъу бла хайырланыргъа болады. Бир-бир регионлада аны Госуслуги порталда толтурургъа жарайды. Тилек бла бирге алимент алыргъа эркинлик берген документле да кёргюзтюледиле: сёзге, сабийни туугъаныны, айлыкъны ёлчемини юслеринден.

Сюд заявленияны алыргъа, къайтарыргъа, кюч бермезге неда дауну чыгъарыргъа унамазгъа боллукъду. Ол не сылтау бла къабыл кёрюлмегени инсаннга белгили этиледи.

Заявление айны ичинде тинтиледи. Битеу жорукъла сакълансала, тарыкъгъан адамгъа сюд бегим неда толтуруу документ бериледи. Ол сюд приставлагъа неда алиментлени тёлерин инсанны ишлеген жерине кёргюзтюледи.

 Инсан алиментлени кеси тёлерге, неда ахчаны  иш бериучю аны айлыгъындан тыйып, ахчаны сабийге ашырыргъа боладыла.

Тёлемей эсе уа?

Хау, алиментлени хар ким да ыразы болуп тёлемейди, борчларындан бугъуннганла да бардыла. РФ-ни сюд приставлары ачыкъ этген тарихлеге кёре, былтырны биринчи жарымында къыралда борчлары болгъанладан 45,5 миллиард сом изленнгенди.

Алай бла алиментлени тёлерге унамагъаныны юсюнден сюд приставлагъа белгили этерге керекди. Ала, тийишли мадарла этип, ахчаны тёлетирикдиле. Ол санда борчу болгъанны машинаны жюрютюрге, тыш къыралгъа барыргъа эркинликлерине чекле салыныргъа да боладыла.

Алиментлени тёлеуден къачаргъа умут этген жууап тутарыкъды. Ол санда хар кюн ючюн тазир салыныргъа, неда административ жууапха тартылып, 15 кюннге арест салыныргъа, 20 минг сом тазир тёлетилирге, 150 сагъатны хакъсыз борчлу ишлеге тартылыргъа.

Борчун дайым да толтурмагъаннга уа уголовный иш ачылыргъа да болады. Бу кезиуде уа инсан эркинлигин бир жылгъа тас этерге боллукъду. Алай инсан ауруса, айлыкъ заманында тёленмесе, банк кемчилик этсе, сюд, сылтауланы тинтип, жууапдан эркин этерге да боллукъду.