Тарыхны тасхаларын жез ёмюрден башлап шёндюге дери ачыкълагъан

Миллетни маданият, адет-тёре, жашау-турмуш байлыкълары, энчиликлери, ёмюрлени теренинде хайырланып тургъан сауут-сабалары, юс кийимлери, башха хар нелери да сакъланнган жер - музейди. Элбрус районну Отарланы Омарны атын жюрютген краеведение музейин не жаны бла да юлгюлюге санаргъа тийишлиди. Ол Тырныауузда Маданият юйню талай отоуун алады, кесини да Кёнделенде бёлюмю барды.

Музейде тёрт мингден артыкъ хазна барды; жез ёмюрден, къобан эмда алан культураладан бери сакъланнган оракъла, тюймеле, бичакъла. Дагъыда сауут-сабаламы дейсе, сора алтын эмда кюмюш халыла бла тигилген кийимле, кийизле, темирден, агъачдан, багъырдан, къошундан адырла, тирмен эмда чигинжи ташла, бодуркъула окъуна… Миллетни тарыхыны эм теренлеринден башлап, къуру кесибизни угъай, жерлерибизни озгъан ёмюрге, шёндюгю кюнлеге дери бетлери бираз ачыкъ боладыла мында. Аны башчысы Этезланы Фатимат айтханнга кёре, аланы эки мингден асламысы РФ-ни Музей фондуну къырал тизмесине окъуна киреди.

Эшикден киргенлей,  аллынгда тирмен эмда чигинжи ташланы кёресе. Анда аланы кёп тюрлюлери бардыла. Заманмы огъесе адаммы аямагъанды бирлерин – ала жарылып окъуна турадыла. Арлакъда уа,  къабыргъада тагъылып, аны аллында уа -таулу кийизле. «Аланы араларында эки жюз жыл болгъанлары окъуна бардыла. Бирлерин адамла сюргюннге кеслери бла алып, артда ата журтларына къайтаргъандыла. Башха харакетлени уа иелери мында букъдуруп кетгендиле, бери келгенден сора юйлеринде тутхандыла, ызы бла музейге бергендиле. Сёз ючюн, ма бу багъыр къазанны тарыхы аллайды», - деп башлагъанды Фатима хапарын.

Заманын аямай, ол хар затха да энчи эс бёлюрге кюрешеди: «Къойну сойгъандан сора,  санлап такъгъан темир ыргъакъгъа бир къарачы: шёндю аллайны  хайырланмайдыла, аны бир жерде да кёрмезсе. Гыбыт а?… Аны жыйырма жыл мындан алгъа окъуна жюрютюп болгъандыла, энди уа  къайда кёргюн?…».

Буруннгулу жыйрыкъны къатында тохтап, Фатима аны тарыхыны юсюнден да айтханды: «Бу, 19-чу ёмюрню ахырында неда 20-чы ёмюрню башында жарашдырылгъаннга ушайды. Биз анга къарай баргъанда, Османланы Хыйсаны китабында суратда Этезланы Хаждауутну келинини юсюнде кёргенбиз. Жарсыугъа, аны музейге ким бергени белгили тюйюлдю. Ма бу къапталчыкъ да буруннгулу къапталды. Къарачы, аны юсюнде алтын эмда кюмюш халыла бла оюула салыу уллу фахмулукъну излеген нечик къыйын  иш болгъанына. Бу уа керти чепкенликди. Буруннгулу жолоучуладан бири: «Таулу тиширыуланы усталыкъларына къарап турсанг, сейир-тамашагъа къаласа! Къол бла ишленнген тауатлада алай согъадыла, мындача  къумачны Россейде ингилиз тауатлада окъуна эталмайдыла!» - деген эди.

Музейде кёчгюнчюлюк заманнга, андан къайтып келген кезиуге, Уллу Ата журт урушха аталгъан, сора белгили жерлешлерибизге: академиклеге, алимлеге, спортчулагъа, маданият ишчилеге жораланнган мюйюшле да бардыла. Музей Отарланы Омарны атын жюрютгени себепли аны юсюнден да энчи бёлюм  жарашдырылыпды.

Къонакъла Басхан тарны, Тырныаууз шахарны тарыхларын, вольфрам-молибден комбинат къалай къуралгъанын да билирге боллукъдула.  Бираз тот басхан «Башкирия» деген басма машинкагъа эс бургъанымы эслеп, Фатима: «Ол а бизни шахарны горисполкомунда ишлеп тургъан биринчи машинкады, къатындагъы уллу ачхыч а Маданият юй ачылгъанда берилгенди», - дейди тамата. Аллай затланы атып къоймай, аяп тургъанлары да хычыуун кёрюннгенди.

- Мен энтта да санга бир патефонну кёргюзтюрюк эдим, - дейди Фатима. - Ол, бек  эскиди: кёп  согъулгъанданмы  огъесе заман  тозуратханданмы тозурагъанды,  ким биледи. Аны Жансуйланы Ахмат сатып алгъан эди. Ол эртте, урушха дери,  окъуна болгъан ишди.  Ахмат,  жашланы бла къызланы жыйып, аны элде сокъдуруп  болгъанды. Талай замандан аны аскерге чакъырадыла. Кёп да бармай уруш башланады, жарсыугъа, Ахматны жашауу анда юзюледи. Эгечлери уа бу затны кёчгюнчюлюкде да тас этмегендиле, бери къайтхандан сора да сакълагъандыла, артда  бизге бергендиле.

Музейге туристле да сюйюп келиучюдюле. Оюмларын, къонакъланы китапчыгъында да жазадыла: «Аперим сизге! Хар нени да тынгылы жарашдыргъансыз! Мында битеу затланы юсюнден жазып билдиргенигизни нечик иги этгенсиз».

- Битеу сен кёрген затланы кёбюсюн  районда жашагъанла: «Сизде игирек сакъланыр, тышындан келгенле да кёрюрле»,- деп келтиредиле. Аны себепли музейни хазнасы бек байды», - дегенди ахырында Этезланы Фатима. Айтханына кёре, шахарны ара орамында бош тургъан бир мекям барды да, аны жангыртыргъа къолдан келсе, музей ары кёчерге боллукъду.