Жомакъда – ётюрюк, алай ахшылагъа уа – дерс

Бусагъатда жаш тёлюню, сабийлени да сейирлери неге болгъанын кертиси бла тохташдыргъан къыйынды. Къаллай китапла окъугъанлары, жашаугъа кёз къарамлары да белгисизди. Аны ючюн болур, баям, кеслерини акъылларын, оюмларын да ачыкъларгъа сёз байлыкълары жетишмей, керек заманда тыкъ-мыкъ этип тургъанлары. Алай сагъыш этсек, бизни къаллай ариу таурухларыбыз, айтыуларыбыз, жомакъларыбыз да бардыла. Сабийлерибизни алгъын замандагъы хазнабызгъа, жомакъларыбызгъа къайтаралсакъ, аланы кеслери окъумай эселе да, аталары бла аналары окъуп, аны сабий бла бирге сюзе, аманны бла игини тинтселе, аламат боллукъду. Ол хыйсапдан, багъалы окъуучуларыбыз, быллай жомакъларыбызны басмалай турлукъбуз газетибизни бетлеринде. Алайды да,  сабийлеригизге бюгюн «Тюклю къуш» деген жомакъны окъусагъыз сюерик эдик биз да.

Тюклю къуш

Эртте заманда Бийбо деген бир къарт киши къатыны бла жашап болгъанды. Аланы агъач къыйырында, бир тауну тюбюнде уллу болмагъан бир гюл бахчалары болгъанды. Ол бахчаны къарт Бийбо кюн сайын да  сакълай эди, болсада, гюл бахчаны къанатлыгъа ашатмай тыялмагъанды.

Къарт Бийбону къатыны:

– Гюл бахчаны ашатханса! – деп, къартха урушуп, ызына ашыра эди. Бир кече къарт, нартюх терекни тюбюне чёгюп, танг кесек сакълады да, кечени жарытып келген бир алтын тюклю къанатлыны эследи. Ол къанатлы, ёхчеге этгенлей, тюз да келип, ол къарт олтургъан нартюх терекни юсюне къонду.
 

«Аллах берди энди, къатынны бир ыразы этейим!» – деп, къартны кёлюне келди да, сермеп, къанатлыны аягъындан тутуп алды.

– Аха, жилтин къуш, сени ючюн манга кёп таякъ тийгенди! – деди.

Бир заманда къанатлы, тилленип:

– Ой, жаным, Бийбо, сен къанатымдан бир тюк чыгъар да, мени жибер. Сен бир затдан къыйнала башласанг, ол тюкню хауагъа жибер да, кесинг ызындан кел. Ол сени манга келтирир, мен а сени кёп жеринге жарарма, – деди. Къарт, уллу сейир болуп, арсар болду, болсада, бир къанат тюкню чыгъарып, къанатлыны жиберди.

Ол, юйге келип, къатыннга махтанды:

– Бу кече бир ариу, алтын тюклю къанатлы тутдум, алай тилерге къалды да, жиберип къойдум ансы.

Къатын анымы эшитди! Бир-бир бек чамланды да:

– Барып, къанатлыны табып келтир! – деп, кёп тырман сёз айтып къыстады.  Къартны жюреги бек къыйналып, эшикге чыгъып, къанат тюкню хауагъа бошлады. Ол, учуп, тау жанына кетип башлады. Къарт, таякъны да
белге салып, аны ызындан тебиреди.

Къанат тюк къартны бийик тауну башына келтирди. Эки уллу таш эки  жанына ачылып, алагъа къаланы ичине жол бош болду. Кирип барса, анда ол къанатлы кесини бий тефтерине къонуп тура эди. Къартха тынгылап, ол
жасирлеге:

– Бир хант къанганы келтиригиз, – деп буюрду.

Юч аякълы хант къанганы мычымай жетдирдиле.

– Бу хант къангагъа, – деди ол, – юсюне къарап: «Хант къанга», – десенг, юсю сюйген ашарыкъладан толады. Юйге жетгинчи, «хант канга» деп къайда да айтма, – деди.

Къарт Бийбо, къууанып, къайтып келе, жылкъы къошда къалды да, къонакъбайларына хант къанганы берип:

– «Хант къанга» деп иш айтмагъыз, – деди.

Ала  уа аны башха юйге элтип, бир кёрейик деп: «Хант къанга», – дедиле.

Олсагъат къанганы юсю тюрлю-тюрлю ашарыкъладан толду. Сора ала, аны алып, башха къанганы орунуна салдыла.

Къарт, эртте туруп, къуру къанганы алып, юйге келди.

– Ы маржа, къатын, юй тюбюне бир жабыула жайчы, сени ыразы эталлыкъ эсем, бир кёрейим, – деди.

Къатын, мычымай, жабыула жайды. Къарт хант къанганы жабыула юсюне салып, къанганы ортагъа алдыла. Сора къарт:

– Хант къанга, хант къанга, – деп, къайтарып-къайтарып айтды.

Болсада къуру къангагъа жукъ да чыкъмады. Сора къатын:

– Бу хант къанга болгъанын мен да билеме, Аллахдан аман табарыкъ! – деп, къартны къыстады.

Ол биягъы жерге къайтып келип, къанатлы бийге хапарын айтды. Ол анга дагъыда бир къара тюклю токълуну келтирип, алай айтды:

– Бу токълугъа: «Чач, токълу», – десенг, алтын къатыш будай тёгерикди, алай юйге жетгинчи, «чач токълу» деп айтма, – деди.

Ол, жолда келе, қъойчу къошха къайтып, къонакъда къалды да:

– А, маржала, «чач, токълу» деп иш айтмагъыз, – деди.

Ала уа: «Бир кёрейик», – деп, алай айтханлай, ол алтын къатыш будай тёкдю. Ала да, терк оқъуна анга ушагъан бир токълуну келтирип, аны букъдурдула.

Къарт, эртте туруп, тюклю токълуну да алып, юйюне жетди.

– Ы, маржа, къатын, бир ариу кюйюзле жай, – деди.

Къатын кюйюзле жайды. Къарт сюрюуден келген къоркъакъ токълуну, кётюрюп, кюйюзле юсюне салды.

Токълу, къоркъгъандан къалтырайды, тёгерегин да кирден толтурады, къарт а:

– Чач, токълу! – деп, къайтарып-къайтарып айтды.

Къатын, шайтанлы болуп:

– Ол аланы сен айтмасанг да, этеди, къансыз къарт! – деп, уллу чамланып къыстады аны.

Къарт, къайтып, биягъы жерге келди. Къанатлы бий, къартха бир токъмакъ берди да:

– Юйге жетгинчи, «ур токъмакъ» деп айтма, – деди.

Ол, жолда келе, алгъын къалгъан жылкъычы къошха келип къалды да:

– «Ур, токъмакъ» деп айтмагъыз, маржа! – деп, токъмакъны алагъа берди.

Ала:

– Муну биягъы бир заты барды, – деп, – ур, токъмакъ! – дедиле.

Олсагъат окъуна токъмакъ, чартлап, ол хант къанганы алгъан кишини тюйюп башлады. Ала, гузаба болуп, Бийбогъа келип:

– Бу затны айыр, маржа, хант къангангы да кесинге берейик! – деп тиледиле.

Ол токъмакъны да айырып, хант къангасын да алып, ол алгъын къалгъан къойчу къошха келди да:

– Ы, маржа, «ур, токъмакъ» деп иш айтмагъыз, – деп, токъмакъны алагъа берип, хант къанганы къатына чёкдю.

– Биягъы муну бир заты барды, – деп, ала, – ур, токъмакъ, – дедиле.

Олсагъат окъуна токъмакъ, чартлап, ол токълуну алышындыргъан кишини сопакълап башлады. Ала, гузаба болуп, ол кишиге келип:

– Ы, маржа, бу затны бизден айыр да, кесинги токълунгу да ал! – дедиле.

Ол, къанганы да, токълуну да, токъмакъны да алып, юйюне келди.

– Ы, маржа, къатын, бир кюйюзле жай, – деди.

Ол, мычымай, кюйюзле жайды. Къарт Бийбо токълуну кюйюзге салып:

– Чач, токълу! – деди.

Токълу алтын къатыш будай тёкдю. Сора, хант къангагъа къарап:

– Хант къанга! – деди.

Ол да сыйлы ашарыкъладан толду.

Бу, къатыннга къарап:

– Ыразы болдунгму энди? – деп сорду.

– Аллай бир айланып, андан да иги этерге керегенг сен, къуу къарт!

Неге махтанаса? – деди.

Къарт, токъмакъгъа къарап:

– Ур, токъмакъ, – деп, – ол сени ыразы этсин, – деди.

Алайлай токъмакъ, чартлап, къатынны букъусун бардырып тебиреди.

Къатын, къычырыкъдан алып, къартха жалынды:

– Айыр, аурууунгу алайым! Эшикге сыртыма кётюрюп жюрютюп турурма!

Къарт, бираз сопакълама да къоюп, токъмакъны айырды. Сора къатын
къартны къол аязындача жюрютюп тургъанды. Ким биледи,  бетими уялып огъесе къоркъуууму хорлап?!

Сынжыр маталлы къуралыуу болгъан сейир-тамаша жомакъ. Жашаудан алыннганчады ызы, Аллах берген ахшылыкълагъа ыразы бола, билирге насийхат этеди ол бизге.