Уллу къыйыны атын унутдурлукъ тюйюлдю

КъЧР-ни сыйлы журналисти Батчаланы Фатима «Заман» газетге устазы Батчаланы Али-Муратны юсюнден жазып жибергенди. Ол биледи, аны таныгъанла бизде да кёпдюле. Бирде мындан малкъарлы сабийлени къауумун (20 адам) элтген эдик анда окъургъа. Аллыбызгъа чыкъгъанладан бири Алий-Мурат эди. Огъурлу, уялчагъыракъ окъуна, бетин ич нюрю жарытхан адам.

Ашхы устазны эсибизге тюшюре

Жылла кете, студент заманынг жашауну айланчларында тас бола барса да, устазынгы игилиги, аны жумушакъ ауазы, жылыу тёкген халал къарамы эсингде къаладыла. Алайды да, филология илмуланы кандидаты, профессор, жыйырма жылны узунуна къарачай эмда ногъай филологияны кафедрасына башчылыкъ этип тургъан белгили алим, поэт, жазыучу, Россей жазыучуланы, журналистлени да союзларыны члени, КъЧР-ни халкъгъа билим бериуде сыйлы къуллукъчусу Батчаланы Хасанны жашы Али-Муратха бу кюнледе 65 жыл толлукъ эди. Кеси сау болса, юбилейин жарыкъ белгилер эдик. Ай медет, хатерсиз ажал 2020  жылны август айында аны бизден айыргъанды.  Бюгюн устазымы эсгерирге сюеме.

Батчаланы Хасанны жашы Али-Мурат 1961 жылда 15 июньда Сторожевойда, уллу юйюрде алтынчы сабий болуп, туугъанды эсли, фахмулу сабий болуп ёсгенди. Атасы Уллу Ата журт урушну ветераны эди. Анасы, Хачирланы Найыпны къызы Эриккен, элде ариулугъу бла, къобузда уста сокъгъаны бла айтылгъан къыз болгъанды. Кеси да Къарачай шахарда устазла хазырлагъан училищеде билим алгъан эди. Юйюр Али-Муратха тёрт жыл болгъанда Огъары Тебердиге кёчеди. Анда школну бошап, Али-Мурат Къарачайда пединститутну филология факультетине киреди.

Аны жетишимли бошап, Къарт-Журт элде школда орус тилден  бла адабиятдан устаз болады. Бир кесекден аны кеси окъугъан институтну къарачай-малкъар эмда ногъай филология кафедрасы аны ишлерге ары чакъырады. Ол институтда тамата устаз болады. Андан башланнганды алимни илму жолу да.

Анга бу къыйын, жууаплы ишинде филология илмуланы доктору Хабичланы Магомет, кандидатлары Рауф Клычев, Мария Саруева, Хубийлани Магомет, Акъбайланы Шакъман, Хажилаланы Хажи-Мурат, дагъыда башхала болушлукъ этгендиле. Бу алимлени сынамларын жаш устаз кесини ишинде хайырланып тургъанды. Тилни тинтиуге кесин толу бергени бла алимлени кёзлерине тюшюп, Али-Мурат Къазанда къырал институтда татар тилни кафедрасында аспирантурагъа киреди. Анда филология илмуланы доктору, профессор Рузалий Юсуповну башчылыгъы бла «Лексические средства выразительности в карачаево-балкарском и русском языках» деген темагъа илму ишни жазып, 1992 жылда анда Галимжан Ибрагимов атлы илму арада аны къоруулайды.

Къайтханлай, аны къарачай бла ногъай кафедрагъа тамата этип саладыла. Ол кафедрада алда Алийланы Умар, Орусбийланы Ибрагим, Байрамкъулланы Ахмат, Хабичланы Магомет, Лайпанланы Къазий, Хажилаланы Хажи-Мурат, Байрамукъланы Зоя, дагъыда алача башха бек онглу алимле ишлегендиле. Ала барысы да СССР-де тюркология жаны бла билим алгъанла эдиле. Ол адамланы сынамларына таяна, ала тамалын салгъан бёлюмню ишин тап къурап, жаш тёлюге билим, усталыкъ бериуде жетишимле этерге мадарла, жолла тапханлай, билимин, сынамын да ёсдюргенлей тургъанды Батча улу.

1993 жылда РФ-ни Баш аттестация комиссиясыны бегими бла Али-Мурат доцент болады. Беш жылдан анга «КъЧР-ни халкъгъа билим бериуде сыйлы къуллукъчусу» деген сыйлы ат бериледи.

Кафедрагъа тийишлисича таматалыкъ эте, коллективни бирикдирип, жаш тёлюге терен билим берирча, юйретирча, жашауну тюз жолуна салырча даражагъа жетдиреди.

Окъутуу-юйретиу ишлени заманны излемине кёре къурар ючюн, билимин, заманын аямай кюрешгенди Али-Мурат. Ол шартны биргесине кёп жылланы ишлеп тургъанла бюгюнлюкде да белгилейдиле.

«Илму бла кюрешген ийне бла кёр къазгъанчады», - деп бош айтылмайды халкъда. Ненча кечени жукъусуз танг атдыргъанын, дерсге хазырлана, онла бла архив материалланы, китапланы, башха документлени тинтгенин алим кеси да айталлыкъ тюйюлдю. Алай къыйынды илмуну жолу. Али-Мурат а аны тышында да суратлау чыгъармачылыкъ бла да кюрешгенди. Аны аты республикадан кенгде да белгилиди. Батча улуну назмулары, хапарлары Татарстанда, КъМР-де, КъЧР-де чыкъгъан газетледе, журналлада басмалана тургъандыла. Миниатюралары да окъуучуланы жюреклерине жол тапхандыла. Батча улуну чыгъармаларыны арасында сабийлеге аталгъанла, кёчюрмеле да кёпдюле. Аны орус тилде «Слова… и чувства, и мечты», сабийлеге аталып, «Торгъай» (башха авторла бла), «Кёзлеу суула тууадыла таулада» деген китаплары чыкъгъандыла.

Ол хар жазгъанында – хапар, назму, миниатюра болсун – туугъан жерине, къыралына, миллетине, адамлагъа сюймеклигин билдиреди, жашауда кертиликни, тюзлюкню, адамлыкъны, эрттеден келген адетлени, намыс жорукъланы багъаларын чыгъарады, тюз адамны сыйын кётюреди. Али-Муратны чыгъармачылыкъ жолун, суратлау байлыгъын, энчи хатын тинтип, фахмулу жазыучула анга уллу багъа бергендиле (Сюйюнчланы А., Хубийланы Н., Батчаланы Б., Л. Бекизова д.б.).

Белгили алим, фахмулу жазыучу, адепли-намыслы устаз Батчаланы Али-Мурат бу жарыкъ байрамына дери жашамаса да, аны чыгъармалары миллетини жюрегинде кёп жылланы сакъланырыкъдыла. Аны халкъына жоралагъан уллу къыйыны атын унутдурлукъ тюйюлдю.

Батчаланы Али-Мурат юй бийчеси Жатдоланы Магометни къызы Назифат бла бирге юч аламат сабий ёсдюргендиле – жаш бла эки къыз. Гитче къызы Залина атасыны жолу бла тири барады. Бюгюнлюкде Алийланы Умар атлы университетде ишлейди, атасыча, тил бла байламлы илму-тинтиу ишле жазады.

Батчаланы Али-Муратны юсюнден хапарны ол басмагъа хазырлагъан, ай медет, чыкъмай тургъан, «Таза суула саркъадыла тауладан» деген китабындан назмула бла тамамларгъа сюеме.

Тилим мени

Тилим мени бийик кёкден бийикди,

Тилим мени хар заманда – толгъан ай.

Тилим мени миллетиме керекди,

Тилим мени башха тилледен да бай.

Мени тилим тюрк тиллеге ачхычды,

Кёп тиллени, миллетлени тасхасы.

Мени тилим къарнашлыкъгъа басхычды,

Жер юсюнде кёпдю аны ахлусу.

Сенсе мени кёз чырагъым, балхамым,

Кюн тийгенча, жылтырайса хар заман.

Жылытаса, эркелете къойнунгда,

Акъыл сёзле, мынчакълача, тагъыла.

Теберди

Кёкле тюбю, тау къойнунда Теберди

Ёсе, жашнай бюгюнлюкге жетгенди.

Нарт тауланы наз ийиси ийнакълай,

Кенг аламгъа уллу хурмет тёкгенди.

Ожай хажи ал къазыкъны ургъандан

Башлагъанды аякъ тиреп, керилип.

Берилгенди изми уллу Аллахдан

«Жай къанат!» – деп, кенг дуниягъа берилип.