Хайырдан хатасы кёп болмазча

Кюнде туруп, териге ариу тюрсюн алдырыу къоркъуулумуду, тюйюлмюдю деген соруу дайым чыгъады. Анга жууап бере, алимле акъ терини кёпле жаратхан алтын-мор, бирде уа къызыл-мор тюрсюн алгъаны аны ДНК-сы бузулгъаны бла байламлы болгъанын чертедиле. Ала айтханларыча, ультрафиолет териге сингнгенде, бек алгъа ДНК-ны чачады. Андан сакъланыр ючюн, бизни клеткаларыбыз - меланоцитле меланинни чыгъарып тебирейдиле.

Кюн тюбюнде кёп тургъан заманда клеткаланы жангыз ДНК-лары бузулуп къалмайды, воспаление да башланады. Клетка аны ДНК-сы ультрафиолетни хатасындан чачылгъанын «сезгенлей», кеси кесин ёлтюреди. Иммунный система, клеткала ёлюп тебирегенлерин билгенлей, чархны аладан тазаларча воспаленияны башлатады. Загардан сора тери да аны ючюн къобады – ёлген клеткала алай бла кетедиле. Алай бузулгъан ДНК-лары бла клеткала барысы да чархдан кетмей къалырла деген къоркъуу да барды. Аланы талайы, адамда къалып, онкология аурууну къозгъаргъа боллукъдула. Инсан не къадар абаданыракъ бола баргъаны бла, ол къоркъуу да ёсе барады. 40 жылдан сора жюрек-тамыр арууладан сора ёлюмге келтирген аурууланы араларында рак экинчи жердеди    

Кюн таякъла терини къартайтханлары эрттеден да белгилиди. Дерматологла эсгертгенлерича, аны алайлыгъына шагъатлыкъны кёп тинтиуле этгендиле. Адамны жыл саны жете келгенде, ультрафиолет, неда фото-къартайыу, бетни, боюнну, кёкюрекни терисин къартайтхан баш сылтауларындан бириди. Кёп адамланы къатышыулары бла бардырылгъан тинтиуле жаш заманларында солярийлеге жюрюрге сюйгенле меланомадан аурурларына, ол а онкология аурууланы эм осал тюрлюсюдю, къоркъуу бек уллу болгъанын кёргюзтгендиле. Анда меланинни чыгъаргъан меланоцит-клеткала, ДНК-лары тюрленнгенини неда бузулгъанын хатасындан, рак клеткалагъа айланадыла эм терк-терк жайылып тебирейдиле. Алай бла ала адамны сайлау чархын аладыла эм ёлюмге келтиредиле.

Кёпле крем андан сакъларыгъына ийнанадыла, аалй былайда бир затха эс бурургъа керекди: кремжагъылгъанлыкъгъа, тери къаралдым тюрсюн ала эсе, ол клеткаланы ДНК-лары бузулгъаныны шартыды. Кремни жакъгъанлай, теригиз акълай къала эсе уа, кюнде къоркъуусуз турургъа боллукъсуз, деп юйретедиле врачла.

Эрттеден бери да келген оюмгъа кёре, россейлилеге D витамин жетмейди. Кюнде уа, айхай да, ол иги чыгъарылады. Аны ючюн бизни адамларыбыз аямай загар алыргъа кюрешедиле, аны бла чекленмей, витаминле да ичедиле. Ачыкъланнганыча уа, ол витамин мардадан кёп болса, тюз да жетишмеген заманындача, заранлыды. Британияны миллет саулукъ сакълау службасы таяннган тинтиуге тийишлиликде, гиперкальцемия (ол D витаминни асыры кёплюгюнден чыгъады) адамны жашаууна къоркъуу салыргъа боллукъду. Аны хатасындан къанда кальцийни ёлчеми ёседи, ол а тамырлагъа, жюрекге бла бюйреклеге хаталыды. Бу эсепле илмуну башдан аякъгъа салгъанчадыла, нек дегенде хар заманда да D витамин адамгъа жангыз хайыр келтиреди деп тургъандыла. Болсада, ол алай тюйюлдю. Мында да жорукълагъа таяныргъа тийишлиди: D витамин, мардадан озмаса, чархыбызгъа бек хайырлыды. Диетологла 70 жыллары толмагъанлагъа кюннге D витаминни 600 МЕ-си (халкъла аралы единицасы) керекди, деп юйретедиле. 80 жыллары толмагъанлагъа уа кёбюрек – 800 МЕ-сы, къагъанакъ сабийлеге да – 400 МЕ-сы. Алай балагъа ёшюн сют ичирмей эсегиз, D витаминни къошакъ бермегиз, сатып алыннган ашда ол алайсыз да кереклисича бир барды, дейдиле. Быллай ёлчемледе ол сюеклерибизни къаты этеди, жюрек аурууладан, диабетден, склероздан, ракдан бла мугурайып туруудан (депрессия) сакълайды. Сора, артыкъ семизликни кетерирге да болушады. Эсгертиу, D витамин треска чабакъны бауурунда, гаккыны сарысында, жаулу тенгиз чабакълада, лисичка эм сморчки жууалада (грибле) кёпдю.