Не заманда да миллетине къайгъыргъанды

«Заман» газетни 100-жыллыгъына аталгъан китап 2024 жылда басмадан чыкъгъан эди. Анда Цораланы Магометни юсюнден статья басмаланнганды. Бюгюн аны бла газетни окъуучуларын шагъырей этерге сюебиз.

Миллетини къайгъысын кёрген, аны келир кюню иги болурун излеген, уллу къыйын да салгъан, кеслерине арталлыда сый-даража излемеген чынтты уланладан Малкъар бир заманда да къуру болмагъанды. Цораланы Мырзаны жашы Магомет аллай адамларыбыздан эди.

Магомет сабийлигинден окъуна билим алыргъа итиннген эсли жашчыкъ болгъанды. Онекижыллыгьында Нальчикде коммунарла школуна барып окъуйду. Аны бошап, элине къайтханлай а – 1924 жылда – комсомолгъа киреди. Бираздан а аны комсомолчу къауумну секретарына айырадыла. Комсомолну оноуу бла Магомет элли сабийлеге къара танытып кюрешеди, устазлыкъ ишине жаны-къаны бла бериледи. Кеси да ол жыл окъуна ленинчи чакъырыу бла партиягьа киреди.

1933-1934 жыллада КПСС-ни область комитети Магометни Ростовха окъургьа жибереди. Анда Цора улу аспирантураны да бошайды. Андан къайтхандан сора, Нальчикде Ленинчи окъуу шахарчыкъны директору болуп турады. Ызы бла уа малкъар тилде чыкъгъан «Социалист Къабарты-Малкъар» деген республикалы газетни баш редакторуну къуллугъуна саладыла. Ол заманда малкъар газетни башха тилледе чыкъгъанладан эсе кезиулюгю – аз, форматы да гитче эди.

Магомет аны юсюнден обкомда бир ненча кере сагъынады. Бир жол газетлени ишлерин тинте, Москвадан адам келеди. Магомет, аны бла энчи тюбеп, ишни болушун ангылатады. Ол адам, Цора улуну хапарына тынгылагьандан сора: «Бусагъатдан мени атым бла къагъыт жазып бер да, ишни андан арысын а манга къой», – дейди. Магомет ол айтханлай этеди.

Кёп да турмай, Москвадан малкъар тилде чыкъгъан газетни даражасын башхала бла тенг этерге деп, оноу келеди. Ма ол заманда айтхан эди Магометге Къалмукъ улу: «Сен этни сюеги бла бирге юзюп алгъанса», – деп.

Репрессияланы кезиуюнде Цора улуну да ызындан тюшедиле. Иш алай болгъанын обкомда ишлеген бир керти адамы Магометге билдиреди. «Терк окъуна кет, Москвагъа бар. Анда 20 тюзлюк излерге кюреш. Алайсыз эшигинги жабадыла», – дейди ол. Магомет Москвагъа къутулады. Фатар тутуп, бир юйде турады. Ол кюнледе уа «Цораланы Магомет – халкъны жауу» деп, мында, республикалы газетде, материал чыгъады. Аны, башха жарсыуларыны юслеринден да билдирип, Магомет Сталиннге письмо жазады. Кюнлени биринде Цора улу ВКП(б)-ны Ара Комитетине чакъырылады. Анда жарсыуларына тынгылайдыла, сора ишни тинтирге комиссия жибередиле. Келгенле, Огъары Малкъарда кёп адамлагъа жолугъуп, Магометни юсюнден хапар сорадыла.

Аны сёгерге кюрешген жаланда бир жаш чыкъгъан эди: «Муну атасы да осал адам эди, революциягъа дери халкъны къанын ичип тургъанладан бири болгъанды, андан а иги сабий къайдан тууарыкъ эди», – дегенни да айтып. Ол заманда Магомет, аны таба бурулуп: «Сен къайсы жылданса?» – деп соргьан эди. Жууапны эшитгенден сора: «Да мени атам ары дери дуниядан кетип эди, аны аман бла иги болгъаныны юсюнден сен не хапар айталлыкъса», – деп къойгъан эди. Аны эшитгенден сора, жашны анасы: «Ахшы адамны кирлерге кюрешгенсе», – деп, сабийине итни налатын бергени да халкъны эсиндеди.

Андан сора Цора улуна терс сёз айтхан адам чыкъмады. Махтагъанла уа кёп болдула. Ахырында комиссия, Магомет жанлы болуп, тюз оноу чыгъарады.

1944 жылда Магомет ВКП(б)-ны обкомуну инструктору эди. Малкъар халкъны Азиягъа кёчюрюрге бир ыйыкъ къалгъанда уа, саулугъуну сылтауун этип, кюзгюге тюшерге керексе деп, обкомну оноуу бла Пятигорскеге жибередиле. Энди иш битди, тамбла эрттен бла таулуланы кёчюребиз деген кюнлеринде уа Магометге: «Нальчикге терк жет!» – деп буюрадыла.

Къайда жаяу, къайда улоулагъа тагъыла, Магомет Нальчикге къайтады. Къайтса: «Эрттен бла эртте тебирериксиз, сен да хазыр бол!» – деп ашырадыла. Къулагъы эшитгеннге ийнанмай, жюреги жарыла, ингир къарангысы болгъанына да къарамай, Магомет, жаяулай, алгъа Хасаниягъа, ызы бла Акъ - Суугъа, андан да Яникойгъа ётюп, халкъны эшигин керти да жаба тургъанларын ангылайды. Нальчикде фатарына танг ата къайтып, къолундан жукъ келмезлигине да кюе, жолуна къуралады...

Цораланы Магометни кёчгюнчюлюкде ненча таулугъа жарагъанын, неллай бир таулуну жанын къалдыргъанын бир киши да тергемегенди. Алай игилик унутулмайды. Ол болушханланы туугъанлары, туудукълары да саудула, Магометге ыразылыкъларын айтып бошамайдыла.

1956 жылда, малкъар халкъгъа туугъан жерине къайтыргъа эркинлик берилгинчи, Цораланы Магомет, Залийханланы Жанакъайыт, Уяналаны Чомай, Коммунист партияны Ара Комитетини биринчи секратары Никита Хрущёвха тюберге деп, Москвагъа барадыла. Ол заманда Хрущёв жеринде болмайды. Быланы СССР-ни Баш Советини Президиумуну Председатели Брежневге тюбетедиле. Хапарлашханда, Магомет: «Кесигиз билесиз, халкъ терслиги болмай кёчюрюлгенди. Жангы жерледе адамларыбыз юйле-журтла ишлегендиле, жашау къурагъандыла, алай миллет журтуна къайтыргъа сюеди», – деп сёлешеди.

Леонид Ильич, келгенлеге кёл салып тынгылагьандан сора: «Туугъан жерин сюйгенле, аны излегенле – ала Ата журтларыны чынтты адамларыдыла», – деген эди. Ызы бла уа тюз оноу чыгьарыллыгъына ышандырып ашыргъан эди. Журтубузгъа къайтыргъа жол ачылгъанлай а, не да болсун, туугъан жерибизге теркирек къайтайыкъ деп ашыкъгъанла кёп эдиле. Алай Магомет аны унамагъанды. Ашыкъмай, хапчук-харакетни, малны да жыйышдырып, жолгъа алай тебирерге чакъыргъанды.

Къыргъызстанда таулула жашагъан жерлеге айланып, юйден - юйге жюрюп, ненча адам, сабий, мал болгъанын жазып, алагъа къаллай вагонла кереклисин тохташдырып, бери алай ашырып тургъанды. Магомет, эсли адам, халкъыбыз ызына къуру къолу бла къайтып келсе, къалай апчырыгъын кимден да уста ангылай эди...

Андан къайтхандан сора, Магомет Къабарты-Малкъарны илму-излем институтунда, башха жерледе да ишлеп тургъанды. Пенсиягъа чыкъгъандан сора да жамауат жашаугъа тири къатышханды. Партияны бла комсомолну ветеранларыны советини таматасы болуп тургъанды. Окъуу юйледе, предприятиялада бла организациялада жаш тёлю бла тюбешгенди, алагъа адамлыкъ дерслерин берип тургъанды.

«Жангы жашауну къураугъа къатышхан уллу насыпды. Халкъ ишинден кери турмагъыз», – деп айтыучу эди ол. Цораланы Мырзаны жашы Магомет, миллетин, къыралын да жюрегини теренинден сюйген халал насыплыладан эди. Аны жангыз уланы Марат къыралыбызны Сауутланнган Кючлерин айнытыугъа уллу къыйын салгъанды. Магометни туудукълары Георгий бла Тимур сабийлери бла да Москвада жашайдыла, таулула болгъанларын бир заманда да унутмайдыла.