Юйюр жашауну ырахат этген амал бармыды?

Бу статья газетибизни 1996 жылда чыкъгъан номеринде басмаланнганды. Аны автору газетде кёп жылланы ишлеген журналист Тетууланы Аминатды. Ол жазылгъанлы отуз жыл ётгенликге, анда туура этилген оюмланы магъаналары бюгюннгю заманнга да келишедиле.

Юйюр жашауда кёп тюрлю жетишимсизликле, чырмаула тюбейдиле. Эрни бла къатынны бир бирлерин терслеулери да кёбюсюнде аллай затладан чыгъып кетеди. Ол затла юйюр жашаугъа хата этмезча, эр бла къатын бир бирге ёрелешмез, аланы тап этер амал бармыды?

«Къатыны эрине алай игиди, юсюне тюк окъуна къондурмайды, ол аны ангыламайды, хурметсиз, жюрегин къыйнагъанлай турады» неда: «Эри къатыныны кереклисин тапдырып, юйюнде да хар затха кёз-къулакъ бола, болушуп жашайды, ол а дагъыда эринден тарыкъгъанлай турады», деген оюмланы эшите-эшите турабыз. Аллай ишле жашауда кёпдюле. Кёбюсюнде ол бир бирлерини къылыкъларын иги билмегенденди, араларында халланы анга кёре къурамагъанларынданды. Аны юсюнден эрттеден бери эсли адамла сагъыш этип келедиле. Сёз ючюн, юйюр жашауну кёп жылланы тинтген специалистле, дуниягъа атлары айтылгъан сынаулу психологла Коннел Ковен бла Мелвин Киндер эр кишини бла тиширыуну араларында болумну къалай тап къураргъа боллугъуну юсюнден кёп ишле жазгъандыла.

Ал кезиуде къаугъасыз, дауурсуз жашап тургъан юйюрле окъуна бир талай жылдан сора нек чачыладыла? Къатыны эрине (неда эри къатынына) бек иги болуп тургъанлай окъуна, ол иги нек болмайды, жашау нёгери анга тийишли хурмет нек этмейди? Ма ол соруугъа жууап бередиле белгили ингилиз психологла.
 Алай, бизни жашауубуз, тёрелерибиз, адетлерибиз ингилиз адетледен башхадыла, андан манга не хайыр, демесинле бу тизгинлени окъурукъла. Айхай да, жаш да, къыз да бир миллетден болгъанлыкъгъа, башха-башха болумлада ёседиле. Ол да барды, башха миллетни айтмасакъ да. Алай юйюр жашауда бирге ушагъан да кёп затла тюбейдиле. Адам не миллетден болса да, тиширыу ол къайда да тиширыулай, эр киши да эр кишилей къаладыла. Аланы къылыкъларында да бирча  кёп тюрлю затла бардыла.  Алайды да, мен ол алимлени жазгъанларындан, жашауубузда аллай затла тюбей тургъанлары себепли, бизге «жууугъуракъ» келишген жерлерин сайлагъанма.

Ма буду аланы айтханлары: «Бурун заманлада (бир къауум жерледе уа бюгюнлюкде да) тиширыу юйюрю, эри ючюн кесин арталлыда аямай эсе, ол иги адетге, акъыллылыкъгъа саналып келгенди. Алай бюгюнлюкде жашау, адамла да бек тюрленнгендиле. Тиширыу кесин аяусуз этгенин махтагъанла уа бюгюнлюкде аны кёллеринден этмейдиле, кеслерине тапны излейдиле. Кесин аямай, хар неге тёзюп туруу - ол бир тюрлю ауруугъа ушап къалгъанды. Эри бла къатыны бир бирге тенглик халда къарамай эселе, араларында халла да сора аламат тюйюлдюле. Ахыры уа айырылыугъа келтиреди. Жашау кергюзтгеннге кёре, айырылыуну юсюнден  сёзню шёндю тиширыула биринчи болуп саладыла.

Некди ол алай?

Аны кёп тюрлю сылтаулары бардыла, алай, психологла бардыргъан тинтиулеге кёре, хар неге да тёзе, юйюрюн сакълар ючюн кесин хар неде да аяусуз этген тиширыу ахырында тийишли ангылауну тапмайды. Ол угъай эсенг, аллайдан эр кишини кёлю къача барады, кёбюсюнде уа ол къатынына сансыз болуп къалады. Айырылыудан къоркъгъан тиширыу, эрин не бла да кесине жууугъуракъ тутаргъа, анга иги акъыллы, намыслы кёрюнюрге кюрешеди, аны сансызлыгъын, сууукълугъун кёрюп (бир бирледе уа хынычы болгъанын окъуна), тёзе кетеди да, ахыр амалын тауусуп, айырылыугъа атламны кеси биринчи этеди. Жууап этер жерде «тилсиз» болгъан, эрини аман неда тапсыз ишине «сокъур» болгъан тиширыу ахырында баш иесин ол тюрлю болумгъа юйретип къояды. Артда уа сёз айтып бир кёр, тапсыз ишин эслегенинги да бир айт!

«Бир жууаш болуучу эди да,  энди бу быллай жилян къачан болгъанды?» - деп сейирсинеди эри. Алай кёлю бла уа ол къатынын жууашха санамагъанды, аны да кесини оюму, къарамы болур дегенни эсге алмагъанды. Эсе да,  тиширыу кеси юйретгенди аны анга аллай кёзден къараргъа.

Аллай юйюрледе сюймекликни юсюнден айтыргъа боллукъмуду? Кесин дайым аямай кюрешген тиширыу сюймекликни сезмейди. Нек дегенде, бир бирни ангылау дегенча, бир мардагъа жууукълашхан тенглик окъуна болмаса, эрини бла къатыныны араларында, аллай юйюрде сюймеклик болур амалы жокъду.

Хар ким да сюймекликге итине эсе - ол бийик да, аламат да сезимге, тиширыу хар нени да тап къурашдырыргъа кюреше тургъанлай, юйюр жашау сюймекликни, ангылауну къаласына нек келалмайды? Юйюр жашауда хар тапсыз зат ючюн кеслерин терслерге ёч болгъан тиширыула аз тюйюлдюле. Ол таукелсизликни, терсликни кесине алыу да къайдан келеди тиширыугъа? Тиширыу гитче заманында ата-ана юйюнде къаугъалы болумда ёсген эсе, неда ата-анасыны жанындан тийишлисича жылыу тапмагъан эсе, анга дайым урушуп тургъан эселе, аллай къызчыкь эрге чыкъгъандан сора кесин хар неде да аямагъан адам болуп къалады, тенгизча, къыйыры-чеги болмагъан сюймеклигин эрине «тёгеди». Тиширыу да, кесича, эринден, тенгизча, къыйыры-чеги болмагъан сюймекликни сакълайды.

Кесин дайым тёздюрюп, хар неде да кесин аяусуз этген, «жууаш» кёрюнюрге кюрешген неда кертиси бла да аллай къылыкълы тиширыу эри аны аллай болгъаны ючюн сюерик сунады. Эрин алай къаты сюйген тиширыу, бир жанындан, ол аллай иги болмаса юйюрю бузулуп къаллыкъ сунуп къоркъады. Алай тиширыу кесине быллай сорууну берирге керекди: «Табийгъат эр кишини къаллай къылыкълы этип жарата болур? Эрими дайым кёлюне жетип турургъа итиниу аны менден изгилтин эте болмазмы?» Гыржынны чайнап турсанг, ол да чий кёрюнеди. Алай, мени былайда айтханымы бир ауукъ заманны жарашыулу, къууанчлы халда жашадыгъыз эсе, тамбла уа жууапчыла, дауурлу болугъуз демеклик тюйюлдю. Сабийинги терслигине терс дейсе, иги ишине махтау бересе да, эр кишиге да аллай багъа бичиу болургъа керекди. Ансы сюймеклигинг бла, къуру анга тынгысызлыгъынг къайгъырыуунг, жандауурлугъунг, эринги тегерегине айланыуунг бла эринги ал кезиуде ыразы эте эсенг да, артдан-артха уа ол суууп башлайды. Къатыны къаллай бир кёлюне жетерге кюрешсе, эри аллай бир узакъ барады андан.

Жаш заманында къызгъа кёп эс бёлюп, тёгерегине айланнган тёреди. Къызны бош заманында жаш бийлерге кюрешеди. Мардадан асыры озгъан, къуруда кёзге урунуп тургъан жаш къызны чамландырады. Юйюр жашауда да ма алайды. Эрини эсин кесине бурургъа кюрешип, аны тёгерегине мардасыз айланыу, кёлюне жетерге кюрешиу бла эрикдириу эр кишини хынычы этеди неда юйюне сууутады. Аны себепли, хар затны да мардасы, кезиую да болургъа керекди. Сора эр кишини къылыгъын да эсге алыргъа тийишлиди. Эр киши бир ауукъгъа тартынса да тиширыугъа, ызы бла бир ауукъгъа керирек турургъа сюеди. Табийгъат аны алай жаратханды. Ма ол тартыныуну бла кери турууну арасындады сюймеклиги, сейири да.

Алай эр кишиге керекли араны уа (аны кери турургъа сюйген кезиуюн) тиширыу ангыламай, биягъы мардасыз эс бёлюую, къайгъырыуу бла эрикдиреди. Къысхасы, эри керирек турургъа сюйген заманда къатыны анга кёз ауруу болмазгъа керекди. Эрини кёзюне аралып, не айтханын  да этерге хазыр болгъан тиширыу артда, юйюр жашауунда, кёп къыйынлыкълагъа тюберикди. Эркеленнген, хар сюйгенин да этдирип тургъан сабий къаллай къылыкълы боллукъду? Эр киши да ма алайды.

Тиширыу аллай бош затчыкъланы нек ангыламайды, кесин нек къыйнайды, дерикле да болурла. Аланы бир къауумлары артда не боллугъун билмей, ангыламай жюрютедиле кеслерин алай. Башхалары уа билип, ангылап этедиле, артдан келликден а хапарлары жокъ.  Ол затла барысы да тиширыу кесине тийишли багъа бере билмегенини хатасындандыла.

Эрин ыразы этер ючюн аны ариу да, тап да кийиндирген, кеслери уа осал кийиннген тиширыула аз тюйюлдюле. Болсада, эр киши «Игиликге -аманлыкъ» дегенлей этеди, къатыныны сезимин, кесине игилигин да тап хайырланады. Юйюне да ол заманында къайтмаз, къайры кетгенин да билдирмез, ол не,  бу затны этсем къалай къарайса сен, деп къатыны бла да кенгешмез. Нек? Биледи ол къатыны аны терслигин кечеригин, ол угъай эсенг, зат да айтмазлыгъын. Кесин алай жюрютген тиширыуну эри аны адамлыгъын, ёхтемлигин да эсге алмайды.

Учузлама кесинги, ыспассыз этме, жан аямай кюрешиуюнгю къой. Санга хурмет этмеген сюерик тюйюлдю сени, багъаларыкъ тюйюлдю. Кесинги оюмунгу айтыргъа, дауларгъа, кенгеширге, излеминги билдирирге нек къоркъаса, нек уяласа? Аны ючюн сени бегирек багъаларыкъ сунма. Чуусуз, хар нени да этип айланнган, хар неге да жетишген тиширыулагъа къарачыгъыз - аллай тиширыугъа эри хурмет этемиди, ангылаймыды ол кесин аямагъанын? Адепли, акъыллы эр кишиге шёндюгю дунияда кесин аяусуз этген «сокъур», «тилсиз» къатын керек тюйюлдю. Анга ауана угъай, жашау нёгер керекди. Хар нени да мардасы бла этген, аяусуз болмагъан, арымагъан, инжилмеген, тизгинли тиширыуну эри бегирек багъалайды, ол аны кенгешчиси, негери да болады. Жашауда биз аллай юлгюлени аз кёрмейбиз.

Хау, тенг халда дегенни мен аны этдим эсе, сен а муну эт деген магъанада ангыларгъа керек тюйюлдю. Юйюр жюкню ауурлугъун а эр киши кётюрсе тийишлиди - алай буюргъанды табийгъат. Кёп тюрлю затладан къураладыла эрини бла къатыныны арасында тенглик халла. Ансы ууакъ-тюек затчыкълада чурум табып, дауур ачхан, къоркъутуп, тиширыуну ахын алып тургъан эр киши аны насыплы этерик тюйюлдю.

Алай, къаштюй терсбоюнланы угъай, юйдегилери бла тенглик, шуёхлукъ халда жашаргъа сюйгенлени болады жашаулары татыулу, адам сукъланырча.

Эр киши кесини юйюрюне кереклилигин, аны излегенлерин, сакълагъанларын, ансыз ол не бу иш тамамланмазлыгъын билирге, сезерге тийишлиди. Ансы аны сюймеклигин, жумушун да сакъламагъанларын, ансыз хар нени да тамам этериклерин сезе эсе ол, - сора сансыздыла анга»...

Жарсыугъа, бир-бир таулу тиширыула юйюрню ауурлугъун кеслери кётюрюрге кюрешедиле. Асыры ауур жюг а ауруу береди. Хурмет а кимге этедиле? Кеслерин тап жюрютгенлеге, заманында ишлей, солуй да билгенлеге, ёхтемликлерин тас этмегенлеге этедиле. Ма алай айтадыла дуниягъа белгили психологла.