Шахматла – къуру оюн угъай, чыгъармачылыкъ, илму эмда спортду

Хар жыл сайын 20 июльда шахматланы Халкъла аралы кюню белгиленеди. Бу байрамны шахматланы Халкъла аралы федерациясы – ФИДЕ (FIDE) 1966 жылда къурагъанды.

Шахматла эм буруннгулу оюнладан бирине саналадыла. Акъыл, билим, терен сагъыш эте билиуню, хунерликни излеген, аланы сабийле, абаданла да ойнайдыла. Аны сюйгенлеге тил, жыл сан, жамауатда даража, саулукъда онгла деген чеклениуле жокъдула. Аны баш излемлери – бир-бирге хурмет этиу, сый-намыс бериу, тюзлюкню багъалау – ала къыралланы, халкъланы да бирге жууукълашдыргъан кючледиле.

Бу оюнну аты перс тилде эки сёзден къуралады: шах бла мат, кеси да «башчы ёлгенди» деп алай кёчюрюледи. Аны тамыры уа Индияда 5-чи ёмюрде чатураннга деген оюндан чыкъгъанды. Бу сёз – «чатураннга», «тёртден къуралгъан» деп алай кёчюрюледи. Аны тёртеулен болуп ойнаучу эдиле деген аллай оюм жюрюгени бла ангылатылады ол.

Чатураннга, аз кечирек а Шатрань деген ат шахматлагъа ол 600-чю жыллада Сасанидлени Персиясына жетгенинде берилгенди. Ызы бла оюн Чилле жол бла башха регионлагъа, ол санда Аравия жарым айрыкамгъа эмда Византиягъа жайылады. Юч жюз жыл озуп, аббасид устала ас-Сули бла аль-Лайладж шахматланы къалай ойнаргъа боллугъуну юсюнден чыгъармала жазгъандыла. Артда уа ол Европагъа эмда Россейге келеди.

Онтогъузунчу ёмюрню ортасында шахматладан эришиуле бардырылып башланадыла, адамланы эмда къыралланы араларында, ызы бла уа халкъла аралы турнирлеча. Аны биринчиси Лондонда 1851 жылда ётгенди. Биринчи чемпион а 1886 жылда Вильгельм Стейниц болгъанды.

Озгъан ёмюрню 50-чи жылларыны ахырына шахматлагъа компьютерле къошуладыла. Энди компьютер деп ол заманда техникагъа айтхан къыйыныракъ эди, болсада ойнай билген программала уа чыкъгъан эдиле. Ызы бла 1966-1967 жыллада аланы арасында биринчи эришиу ётеди. Анда СССР-ни бла АБШ-ны алимлери жарашдыргъан программалада ойнагъанда, бизникиле американлыланы 3:1 санау бла хорлагъандыла. Артда уа совет алимле къурагъан «Каисса» программа 1974 жылда компьютерлени арасында бардырылгъан биринчи эришиуде алчы болгъанды.

Бюгюнлюкде шахматла 107 къыралда спортну бир тюрлюсюне саналадыла. Аны ойнагъанланы саны жарым миллиарддан атлагъанды. Россейде кёп къалмай хар шахарны барды кесини шахмат клубу. Къабарты-Малкъарда аланы Шахматланы бла шашкаланы федерациясы бирикдиреди.