Къонакъ алыу

(Адетлерибизни, тёрелерибизни  юслеринден къайтарып)

Хар миллетни да, ёмюрле­ни теренинде тохташхан адети, тёреси ариу да, багъалы да кёрюнеди. Заман тюрлене, аланы кёбюсю да жокъ болуп, неда жашау бла бирге башха кепге кирген эселе да, бусагъатха дери сакъланнгандыла.

Алай эсе уа, бизни таулу халкъыбыз, башха тюрк миллетлеча,  къачан да тюрлю-тюрлю къазауатлада сермешип, къан тёгюп тургъанлыкъгъа, халкъны аз санлы болгъанына да къарамай, ол кесини ахшы тёрелерин, адетлерин бюгюнлюкге дери къаты сакълагъанды.

Къууанчны гюргюлюшлю оздура билген, бушууну сарнауун эте билген таулула, къонакъбайлыкъ адетни да^: унутматъандыла. Кертиди, хар адамны да жашау къолайы бирча онглу тюйюлдю. Болсада, юйге къонакъ келген заманда, азыкъны онглусун, жатхан жерни жумушагъын бла эркинирегин къонакъбайлыкъ этген адам кесини къонагъына сайларгъа кюрешеди.

Къачан да бизни миллет къонакъбайлыкъ эте билиуге уллу эс бургъанды. Хар арбазда, къонакъ келгенде эртте-кеч демегенлей, адетде болгъаныча,  кирип солургъа деп ишленнген отоугъа бир заманда да къадау салынмагъанды. Аны къой эсенг, къонакъ отоугъа башха адам кирирге эркин тюйюл эди. Ариу жасалгъан отоуда хар заманда да юч аякъ тепси, тапчан, шинтикле, жыйгъыч болгъанды.

Адетге кёре, къонакъ кеч келсе, ол юйдегилени сагъайтып къыйнамагъанлай, атны илкичге тагъып, жамычысын, башлыгъын, сауутун а юйге киргенден сора тешгенди. Алай, былайда бир затха эс бурургъа керекди. Эр кишини саууту хар заманда да жанында болургъа тийишлиди. Бегиракъ да къонакъ кеч келип, юйню адамлары аны келгенин эслегинчиге, ол сауутун жууугъуракъ къатында тутханды.

Хар заманда да, тынчайырдан алгъа, юйюрде ким болса да эр кишиледен бири (жаш, киеу, юйюр тамата) къонакъ отоуда адам бар эсе деп къарагъанды. Къонакъны келгени алайсыз да билиннгенди. Болсада, хапаргъа кёре, бир-бирде къонакъ жаяу келирге болгъанды, бирде уа, жауладан къутулур муратда, жашыртын жолла бла келип, къонакъ юйде бугъунуп къутулгъанды.

Къанлы жауунг ол эсе да, мен сени къонагъынгма деп босагьадан атлагъан адамгъа кереклисича намыс этип, къонакъбайны даражасына тийишли адетни толтурмагъаннга налат берип, бир -бирде уа элден окъуна къыстагъандыла.

Нек дегенде, къонакъ аламысыз деп босагъадан атла­гъан ким эсе да, къонакъ Аллахны къонагъыды, кел юйге,  жууукъ бол, деп, аны тёрге элтип олтуртхандыла. Ол арбазгъа киргенден со­ра, юйню иеси аны жашаууна къоркъуулу болгъан ишден окъуна къонакъны арталлыда кери этерге керекди.

Бир-бирде къонакъны къоруулайбыз деп, толу юйюрле тюп болуп, кетгендиле. Аллай юйюрлени эл, жамауат юлгюге алып, алагъа махтау салгъандыла. Къонакъбайлыкъ борчну толтурууну юсюнден айтханда, халкъда жюрюген бир таурух тюшеди эсинге. Бир жол тау тийресинде эки тукъум жашап болгъандыла. Сунмай тургъанлай ала, жашагъан къалагъа жау чабады.

Сермеше кетгенде, эки тукъумдан жаланда биреулен аманны-кебинден къачып къутулады. Кече ортасында талакъ солуу этип, жанын къолуна алып, бир арбазгъа киреди. Юйюр тамата ишни болушун сора да турмагъанлай, къонакъны юйге чакъырады.

Жарсыугъа, ол жыл ачлыкъ кирип, адамланы кёбюсю къырылып бара эди. Къонакъ келгенде, къонакъбайлыкъ борчуму къалай толтурмай къоярма деп, атны да адеж тутуп, къонакъбай жолгъа атланды. «Юйде ашаргъа аш болмагъанын билдирме, къонакъны ушакъ бла булжута тур, мен а эрлай ауузланыргъа бир зат мажарып келейим», - деп кетеди.

Баш иесини айтханын терен ангыламагъан эсе да, бир кесек заманны  хапар айта, къонакъны булжута турады. Бир заманда арбазда ат аякъ таууш чыкъды. Иерини юсюнде тёрт гуппуш болуп, жюген бла бирге атны жалкъасындан къаты тутуп, юйню иеси ат боюнунда бир артмакъны келтирди.

Аны алай терк къайтханына къууанып, юйдегиси: «Не терк жетдинг, э киши. Мен а тепсиге салыргъа азыгъым болмагъанлай айыпха къала эдик да. Бу артмакъдагъы уа неди?», - деп, атны къатына жууугъуракъ жаллагъанда, иер къан жугъу болуп тургъанын кёрдю. Тили бюлдюргю этип, аузундан сёз чыгъаралмагъанлай, атны жюгенинден тутханда, аз-аз жюреги къарыусуз эте башлагъанын ангылады.

Ол заманда ауазы да кючден чыгъа: «Хомух болма, тасхабызны къонакъгъа билдирме. Бу шаугютден азыкъ эт да сал. Мен а къонакъгъа кирейим», - деп, таякъгъа таяна, къонакъ отоугъа атланды.

Къонакъбай эшикден акъсап киргенде, къонакъ сейирсинип: «Хей-хей, таланнган, не болду санга? Юйден чыкъгъанда тёрт санынг да сау эди да, бусагъатда уа не къыйынлыкъ жетди?» - деп къонакъбай таба атланды.

«Жарсыма къонакъ, къайгъырмаз. Къоншу къошха жумуш бла бардым да, бир аман парий сехледен атлагъанымлай сермеп къойду. Андан эсе эрикмегенлей турдунгму, аны айтчы», - деп сёзню башхагьа бурду.

Экиси да къуш-муш эте, хапарлаша тургъунчу, азыкъ да къангагъа келди. «Ыхы, энди, къонакъ, айып этме, юйде болгъан затдан бир ауз тий. Кемпир ууакъ-ууакъ атлап, гумудан чыкъмагъанлай муштухулгъа къалып кюреше эди да, ким биледи, жюрекни шор таралтханын кетерирге бир мадар этген болур», - деп ашха узалды.

Къонакъ бир-эки къапхандан сора, этни башха татыу этгенине ишекли болуп, бир кесек сагъайды. Алай юйню таматасы къонагъыны халине эс бурмагъанын эслегенден сора, арсарлыракъ болуп: «Бусагъатда халкъны ачлыкъ къысып тургъанда, сени юйюнгде быллай берекетинг болгъаннга бек къууаннганма», - деп алгъыш этди.

Алай бла, къонакъбай кесини къонагъыны аллында борчун толтургъанына ыразы болуп, хапарын андан ары бардырды.

Адам не бай эсе да, къолайы не бек къарыулу эсе да, къонакъгъа келген заманда, ол къуруда солуп, заманын оздурургъа келгенин билдирмезге керекди. Нек дегенде, эр киши неда тиширыу этеклерин къагъып, заманын бошуна ашыргъан бедишге саналгъанды. Не къаршы жууугъуна келсе да, къонакъ солугъандан тышында да, бир сылтау табаргъа керек болгъанды.

Къонакъгъа тиширыу кел­ген эсе, ол чепкен согъаргъа, налтех тюерге, тухтуй этерге, кийиз басаргъа юйренирге, неда кесини къол ызын кёргюзтюрге керек эди. Эр киши къонакъгъа келген эсе уа, ол эр кишиге тийишли юйде не жумуш бар эсе, аны бла шагъырей болургъа кереклиси шарт ачыкъланнган юлгюле кёпдюле.

Сёз ючюн, жангы юйдегили болгъанлагъа узакъ элге жууукъларына къонакъгъа барыргъа тюшгенди. Жаш байны жангыз жашы болгъаны себепли, аны атасы аяп, къолуна къамичи окъуна тутдурмагъанды. Къыз да, байны жангыз къызы бол­гъанды. Алай къызны атасы аны хар не ишге да юйретип, энчи юйюр къурагъан заманда къыз жунчумазча юйюр жашауну тыпыр ташындан мыдых чартлатханды.

Атасыны дерслери бир-бирде къызгъа ауур кёрюннген эселе да, къыз артда башына келлик кюнню эсепге алып, белинде кямарын къаты буудуруп, атасыны хар сёзюне бой салгъанды.

Жашны ата къарындашы аны къаллай киеу болгъанын сынаргъа: «Жигит,  барчы, сайла да, тагъылып тургьан атладан бирине минип, ол талада бир жорт, мен а туурадан бир къарайым къарындашым къаллай жаш ёсдюралгъанына», - деп жашны атла тагъылып тургъан жерге иеди.

Жаш атха иер сала билмегени себепли, энди атамы къарындашыны къатында айыплы къалай болурма деп ичин къоркъуу алып, не этерге билмегенлей, бир-эки атлам этип, борбайлары къыйылып, жеринден тебалмагъанлай къалады.

Алай жашны жютю кёзю башха атладан эсе бир жанлыракъ иер салынып тагъылып тургъан тор къашха ат­ха илинеди. Жаш асыры къууаннгандан, аякъ тюбюнде чёп сынмагъанлай, мычымай атха минип, талагъа ычхынады.

Жарсыугъа, жаш ол за­манда «Атха минерден болсанг, айылынгы тарт» деген сёзню унутхан болур эди  ансы, хазыр хантха хазыр киши дегенлей, кесин уятдан къутулгъан сунуп, келлик палахны сагъышын этмегенлей женгиллик этмез эди.

Талагьа чыгъып, энди бир ат чапдырайым деп кёлленнгенлей, жарты тартылып тур­гъан айыл ычхынып кетип, жаш жерге бауурланады. «Ай мени башыма ат ургъан а, заманында атха иер салыргъа окъуна юйренсем эди уа...» - деп, жаш акъсай- акъсай атны жюгенинден тутуп таланы ёрге айланды.

Ол кюнден башлап, жаш атасындан не хунерге да юйренирге артха турмады. Жар­сыугъа, халкъда бирле хаччар болгъанлыкъгьа, башхалары уа ырысхыгъа батып тургъанлай да малкёз болуп, юйге келген къонакъгъа кёз-къаш берирге да бюсюремейдиле. Аллайлагъа бурунгуда «Къазанда кёзю къонакъда сёзю», «Къайна къазан тогъуз ай, олтур къонакъ жети ай», «Къызгъанч адам малкёз болур, айтхан сёзю узун болур», «Ниети аманны къазаны тешик» деп болгъандыла.

Кереклиси уа къонакъ юйге кирди эсе, аны адетде болгъанча, биринчиден тёрге олтуртуп, юйюрюнден тынчлькъ-саулукъ сурап, къонакъ эс жыйгъандан сора уа, хант къа­нгагъа чакъырыргъа керекди.

Къонакъбайдан эркинликсиз къонакъ башха юйге барыргъа эркин тюйюлдю. Нек дегенде, къонакъбай кесини къонагъыны аллында къонакъбайлыкъ борчун толтуралмагъан сунуп, анга жюрек къыйын тутханды.

Адетде болгъаныча, малны ким сойса да, баш-аякъны да ол ютюп, биширип къонакъгъа салыргъа керекди. Юйге не сыйлы къонакъ келсе да, къангагъа хант салыннган заманда, биринчи юйюр таматаны юлюшю салыныргъа тийишлиди. Таулу адетге кёре, къонакъ жашды, къартды демегенлей, юй­юр таматаны тёрде онг жанындады жери. Аны ючюн айтылгъанды «Намыс бермеген намыс тапмаз» деп.

Къонакъ къаллай бир сюйсе да къонакъда турургъа эркинди. Аны кетер кюнюн сурагъан а бедишди. Къо­накъбай бла бир аякъдан ашагъан, бир от жагъада мы­дых чартлатхан, ол бек уллу намысха, ыспасха да санал­гъанды.

Къонакъбайны къолайына, къонакъбайлыгъына бюсюреген къонакъ артда аны къаршы жууугъуна санагъанды.