Бабугентден Бызынгыгъа дери

Адам улу жаратылгъанлы бери орналгъан, жашагъан жерине,  элине, аны тёгерегинде суууна, агъачына, таууна, тёшюне, ташына,  терегине окъуна, аланы бир затха ушатып неда къылыгъына кёре ат атагъанды. Къайсы  ауушха, элге барсакъ да,  аланы кёре  турабыз.  Бир элни тийресинде окъуна дуния бла бир ат барды.

Жарсыугъа,  ала аз-аздан унутула барадыла. Андан да уллу хата уа, арт жыллада аланы  атлары тюрленип  баргъаны. Къашхатаудан Бабугентге баргъан жерде Тогъай Аллы къолгъа Тугай Алла деп жазылып турады. Аллай кёп юлгюле айтыргъа боллукъду.

Кёп жылла мындан алда Урваньда жашагъан урушну, урунууну да ветераны Атталаны Хусейге жолукъгъан эдим. Урушха дери да билими, окъуу болгъан адам эди ол. Холам-Бызынгы тарын иги биле эди. Анга соруп, жазып алгъан эдим ол тийреледе жер-суу атланы. Ол эсинде болгъанын айтхан эди. Бабугентден ёргесин айтхан эди. Андан эшитгенимча айтама.

Бабугентде интернатдан ёргерек  барып,  жолну онг жанында, аллы да кёл болуп, суучукъ келеди. Аны кесинден да кукурт ийис урады. Анга Ийисли суу дейдиле. Андан ёргерек  Секиртмеге  жетесе. Озгъан ёмюрню отузунчу жылларында алайда къая юзюлюп, къауум жолоучуну басхан эди. Андан сора ол тийреге Къая юзюлген деп да айтадыла. Секиртмени баш жанына  уа Тёбен Тенпчонукъ дейдиле.

Алайдан да бираз барып жолну сол жанында къол барды. Анга Чухар къол дейдиле. Энине кенг болмаса да, узакъдан келеди. Ортасы бла гитче суучукъ келеди. Сууу ариуду,  тюбюнде юзмез ташлары окъуна кёрюнедиле. Алай къолну баш жанында сакъ жауса,  суу къутурады, бек уллу ташла келтиреди.

Черекге жете келген жерине уа – Чухар аягъы дейдиле. Къол ичи бла уа бираз баргъанлай,  уллу дорбуннга тюбейсе. Анга уа Чухар дорбун  дейдиле. Алайдан кюнлюм бетинде кёрюннген агъач башына уа Огъары Тепчонукъ дейдиле. Дагъыда жол бла бираз ёргерек  барып Аман  къолгъа жетебиз. Алайтын жюрюген къыйын болгъанды,  Аман Къол деп да андан айтхандыла.

Алайдан арлакъла уа Тёбен жеркге жетебиз. Бираз баргъанлай жолну айланч жери барды,  аны баш жанына Тахтала дейдиле. Алайда  Акур тала барды.

Талаланы юслеринден айтханда,  Къара- Суу тийресинде Шаулух  тала барды. Элни баш жанында уа - Уммой тала. Къара - Сууну  огъары жанында Никкола башы деген жерде  уа буруннгу  адамла юйле ишлеп жашап да тургъандыла. Сууу болмагъаныны хатасындан ала  шёндюгю жерге кёчгендиле.

Уммой дорбундан Бызынгы таба бара,  жолну онг жанында чучхур агъады. Аны аты уа Суу акъгъанды. Андан  бираз ёргерек баргъанлай Тыжынтыгъа жетебиз. Жолну онг жанында бийик къаяны ичинден кёп  суучукъла чыгъадыла. Ала бирге жыйылып, узакъ да бармай, Холам черегине къошуладыла.

Алайдан ары  Бызынгы таба барабыз, жагъа жол бла. Сол жаныбызда -Сурх къол, Усхур  агъач, Чырпы къыйыры. Алайлада  Эрмеметни жолу да барады. Бурун заманлада Эрмемет деген киши  кеси жол ишлеген эди, адамла уа жолгъа аны атын атагъандыла.

Ол тийреден да бираз ётгенлей ауузну бек тар жеринде Къабакъ деген эл болгъанды,  къауум юйден къуралгъан гитче элчик. Ол кеси да къалауур эл болгъанды,   ёзенледен келген жау аскерден тарны сакълагъанды.

Керек болса,  Холамгъа къуугъун да ийгенди. Артда ол элни адамлары,  ауруу тийип къырылып башлайдыла. Ёлгенлерин асырайдыл,  сау къалгъанлары уа башха жерлеге кёчюп кетедиле. Бюгюнлюкде Къабакъ эл орналгъан жерни чырпы басханды. Иги тюрслеп къарасанг,  эски юй мурдорланы эслерге  уа боллукъду.

Быладан сора Тёбен Дылы Кам, Огъары Дылы Кам, Жол айырылгъан жерле. Аладан сора Мёшек деген гитче элчик. Алайда болмагъанча аламат картоф ёсгенди. Анда Геляхлары тургъандыла.

Бу жерледен да ётгенден сора,  Къошай биченлик жайылыпды.

Андан ётсек, Агъач башы, Къара  Гера,  Арт Чегет, Чыгыр хын, Орта къол, Суу чадырты, сабан.  Бурун заманлада бу тийреледе зынтхы, ашлыкъ ёсдюргендиле. Алайда кёп эски къабырла да болуучу эдиле.   Алгъын а алайда эл болгъанды.

Сора  Усхур башланады. Адамла мирзеу салыргъа жер хазырлагъан заманда, ташланы жыйып юч хуру къурагъандыла. Алай бла ол тийреге Юч хуру  деп атайдыла. Артдан-артха  сёз тюрленип Усхургъа бурулуп къалгъанды.

Кёчгюнчюлюкге дери мында Атабийлары, Атталары, Бабалары, Мишалары, Гергъокълары эм башхала жашагъандыла. 1940 жылда мында жюз отуз юй болгъанды.

Мындан башында уа - Утху къала. Андан берлакъда уа малкъар бийле Басиятлары уллу къала ишлетгендиле. Артда анга Жабо къала деп айтылып къалгъанды. Аны оюлгъан къабыргъаларын узакъдан къарап кёрюрге боллукъду. Ол тийреде Жаболары эл къурагъандыла. Къыркъынчы жыллада алайда юч жыйырмадан артыкъ юй бар эди.

Бу тийреледе Ысхайгъы, Ысхайгъы къол, Ирчиле, Утху тюбю, Байбалла деген жерле бардыла.

Андан сора Ёзен элге ётебиз. Мында уа эки жыйырмадан артыкъ юй болгъанды. Созайлары, Бёзюлары, Кючмезлары, Биттирлары жашагъандыла.

Дагъыда бу жанында Акъ Къая,  Илге Къая, Къууат Фызы,  Меулюшгю, Тыппыргы, Акъ Къая Тюбю, Шыкъы, Чегем ыфчыкъ, Бутору эм дагъыда кёп башха жер атла бардыла.

Тотурда уа эл болгъанды. Тотур айны атыды. Бу айда адамла ала йда юйле-журтла ишлеп башлагъандыла да, Тотур деп да элге андан аталгъанды деген хапар жюрюйдю.

Бызынгыда уа Акъ къала барды. Ол Сюйюнчланы къалаларыды. Эл а бурун андан ёргерекде  эди. Революцияны аллында жыллада мында юч жюзден артыкъ юй болгъанды. Элни бийлери Сюйюнчлары болгъандыла. Аладан сора да,  мында  Рахайлары, Ботталары, Аналары, Тежалары, Аттолары, Холалары, Холамханлары эм башхала тургъандыла.

Бызынгыдан ёргерек  барып ариу кюнлюм бетде Шыкъы деген эл орналыпды – Кязим хажини туугъан эли. Мында уа эки жюзден артыкъ юй бар эди.

Жашау этерге къыйын болгъаны себепли урушну аллында жыллада аны адамын кёчюредиле Кичибалыкъгъа. Ол санда бизни литературабызны мурдорун салгъан Мёчюланы Кязимни да.

Къара - Суугъа киргенден сора Бызынгы таба бармай, онг къолгъа кирип кетсенг, анда да кёп жайлыкъла, биченликле бардыла. Сёз ючюн, Риуачиле, Жыгъыш, Бутору, Тутун, Уллу Кёл, Гитче Кёл, Ылыгъы, Хасаубат, Хумалан, Сары Тала эм башхала.

Къара Суудан башлап Акъ Суугъа дери сыртла, биченликле, мал кютген жерледиле. Хар бирини да аты.

Тауда атсыз таш, агъач окъуна болмаз. Бу хапарыбызгъа аланы барысын да сыйындыралмайбыз. Алай асламысын,  уллу жерлени атларын айтыргъа кюрешгенбиз. Мында дагъыда бир затха эс бурайыкъ. Бир-бир жерни, суу атланы магъаналарын иги ангылаялмайса.

Ала эрттеден бери айтыла келе, тюрленип окъуна къалгъан болурла. Алай болса да,  кесибизни жер, суу атларыбызны тохташдырып, аланы ёсе келген тёлю билирча  этерге тийишлиди. Башында сагъыннганыбызча, бу темагъа школлада дерсле бериле турсала уа, ол а бютюн уллу болушлукъ эди.

 Былайда дагъыда бир затха эс  бурайыкъ. Элбрусдан сора да бек бийик алты тау чукуйну  да сагъынайыкъ: Дых тау, Къоштан тау,  Жангы  тау, Шхара тау, Пик Пушкина мёжирги.

Урушну, урунууну да ветераны,  сау ёмюр жашап дуниядан кетген Атталаны Хусей айтхан эди бу атланы. Ол кеси аланы кёзю бла кёрюп, аланы иги биле эди. Урушха дери Холамда  Эл советде секретарь болуп ишлеп тургъан эди. Андан иги биле эди ол тийрелени акъсакъал.