Жапайгъа берилген бюсюреу къагъыт

Бизни таулу халкъыбыздан Уллу Ата журт урушха кетип, жигитликлери бла атларын айтдыргъанла кёпдюле. Къулбайланы Мамашны аскерге юч жашы кетген эдиле. Къубадий, Жапай, Ибрагим. Къубадий кадровый офицер эди. 1941 жылда 22 июньну танг аласында Совет Союзну чегинден ётген фашист аскерлеге биринчи болуп тюбеген чекчилени арасында капитан Къулбайланы Къубадий да болгъанды. Ол кюнден бери аны къадары белгисизди. Ибрагим – танкчы, механик-водитель, урушну биринчи кюнлеринде ёлгенди. 1940 жылда аскерге кеси ыразылыгъы бла кетген эди. Танк аскерледе къуллукъ этгенди. «Книга памяти»  китапда ол 1918 жылда туугъанды, 1941 жылда ауушханды, деп жазылады. 

Ортанчы къарындашы – Жапай 1917 жылда Къашхатауда туугъанды. Къызыл Аскерге 1939 жылны кюз артында чакъырылгъанды. Хапарыбыз аны юсюнденди. Польша бла чекден узакъ болмай орналгъан авиация бёлюмледен биринде башлагъанды ол аскер къуллугъун. Къалауурлукъ этерге жюрюген биринчи кюнлеринде окъуна анга аскер сакълыгъын эм къарыуун сынаргъа тюшгенди.

Иш а былай болгъанды. Жапай къалауурда тургъан объектни аллы бла ингир сайын бир адам ары-бери ёте тургъанын эслегенди. Былай къарагъанда, киши эс бурмазча, бир гуппур къарт, сакъалы, мыйыкълары бла да. Баям, постда жангы, алыкъа аскер ишледен уллу ангылауу болмагъан солдат сюелгенин билип, ол къарт андан базыннган болур эди къалауурну къатына келирге.

Бир жол, кюн батар ууахтыда биягъы къарт, объектни аллы бла озуп бара, къалауур таба бурулады. «Бери жууукълашма, тохта, атхан этерикме», - деп айтады Жапай. Алай къарт, къаршы жууукълашып, не эсе да бир затла соргъан кибик этеди. Жапай  ушкокну  къартны кёкюрегине тирейди. Ол кезиуде къарт, аягъы бла уруп, аны къолундан ушкогун чартлатады. Жапай аны юсюне секиреди да, экиси да булгъашадыла, бир бирни тюпге урургъа кюрешедиле. Жапай уллу санлы, къарыулу, миллет тутушууну амалларын да иги билген жаш эди да, чабыууллукъ этгенни тюпге басып, богъурдагындан буууп, хыр-хыр этдирип башлагъанлай,  алайгъа нёгерлери жетедиле. Аскерде ючюнчю жыл къуллукъ этген солдатладан бири (баям, ол аллай затланы биле болур эди) къартны сакъалын, мыйыкъларын да тартып алады, ол а, гуппур да тюйюл, хайт деген киши.

Танымагъан адамын къатына алай жууукъ келирге къойгъаны ючюн (Къалауур танып турса окъуна, бир белгили адамладан башханы постха жууукълашдырыргъа эркин тюйюлдю) Къулбай улуну жууапха тартыргъа керек эдиле. Алай бирден бирге тюбешиуде ол хорлагъан адам диверсант болгъаны тохташдырылгъандан сора, Жапайгъа ыспас этгендиле эм аны бла бирге къаты да эсгертгендиле.

Бир кесекден Къулбай улуну самолётланы атыучу зенит пулемёт ротагъа ётдюредиле. Аны бла бирге ол ротагъа Жапайны жерлешин – аушигерчи жаш Мукожев Кушбини да жибередиле. Аскерге баргъынчы ол школда устаз болуп ишлегенди. Жашла бир аскер бёлюмге тюшгенлерине къууанадыла, бир бирни тюз туугъан къырындашындан башха кёрмейдиле. Зенит пулемётла бла хауа илишанланы мараргъа юйренедиле.

Кюнле, ыйыкъла, айла оза, къыркъ биринчи жыл жетеди. Энди, аскер къуллугъубузну бошап, юйге кетерге заман кёп къалмагъанды деп тургъанлай, уруш башланып, дуния къара къатыш болду. Фашист бомбардировщикле, къара жорлу «мессершмитт» истребительле кёкню толтурдула. Тёгерек кюеди, жанады, ачы сызгъырып келген бомбала анда-мында чачыладыла. Жапайлары сакълагъан аэродромда сау самолёт хазна къалмагъанды. Зенит ротаны солдатлары, пулемётларын кёкге буруп, аяусуз атадыла. Жапай бла нёгери да, гитлерчи бомбардировщиклени илишаннга тутуп, от жаудурадыла. Тёрт быргъыдан бир кибик чыкъгъан окъладан къутулур амал жокъду, деп алай сунаргъа боллукъ эди, фашист самолётла уа, бир затха да къарамай, ишлерин этедиле.

Биринчи кюнледе абызырап жукъ эталмадыла эсе да, зенит пулемётчула энди жалгъан илишанланы марамай, фашист самолётланы атаргъа бир кесек юйрендиле. Артха кете баргъан жаяу аскерлерибизни немецли авиациядан къоруулай, эки ыйыкъны ичинде рота бир ненча бомбардировщикни кюйдюреди. Урушну ал айларында кеслерине бек базыннган гитлерчи лётчикле бир-бирде бек алашаны учуп болгъандыла, аны себепли уа бизни солдатларыбыз аланы пулемётла бла да агъызып тургъандыла.

Къыркъ экинчи жылны башында Къулбай улу къуллукъ этген авиаполк Грозный шахаргъа келип тохтайды. Аны борчу душман авиациядан нефть скважиналаны, нефть жарашдыргъан предприятияланы къорууларгъа эм фашист самолётланы Бакугъа жибермезге эди. Бизни хауадан къоруулаучу аскерлерибиз эм совет лётчикле ол борчну жетишимли толтургъандыла. Гитлерчи бомбардировщикле Грозныйге бла Бакугъа къутулалмагъандыла. Совет аскерле немецлилени Шимал Кавказдан артха сюрюп башлагъанларындан сора, Грозныйни къоруулагъан зенитчиклени авиаполк бла бирге башха фронтха жибергендиле. Чечен-Ингушетияны ара шахарындан кете туруп, полк Урваньны эм Нальчикни юслери бла ётгенди. Болсада Жапай, юйге къайтып, атасын-анасын кёре кетергe онг тапмагъанды. Биринчи Чегемде Сасикова Марияны юйлеринде эки кече къалып, алай кетгенди. Ол заманда юйге сёлешип билдирирге телефонму табарыкъ эдинг. Былай-былай болгъан эди, деп Жапай аскерден къайтхандан сора хапар айтханды.

... Урушну ёртени энди кюнбатыш жанына айланнганды, совет аскерле алгъа барадыла, ала бла бирге авиация полкла да. Фронтну ал ызындан узакъ болмай, самолёт къонаргъа онг болгъан жерледе болжаллы аэродромла къураладыла. Лётчикле душманны техникасын, жаяу аскерлерин бомбала бла урургъа, топ, миномёт, пулемёт точкаларын, дотларын эм дзотларын жокъ этерге кюн сайын бир ненча кере учадыла. Къулбай улу бла нёгерлери ya аэродромну хауадан къоруулайдыла, къалауурлукъ этерге жюрюйдюле. Лётчикледен артха къайтмай къалгъаны болса, ачыу этедиле.

Ачыу этмей а, сен иги таныгъан, кюн сайын кёре, жолугъа тургъан адамынг, сен къарап тургъанлай самолёту бла учуп кетип, аэродромгъа къайтмай къалса. Аллай кезиуле уа аз болмагъандыла.

Бир талай заманны Къулбай улу аты битеу къыралгъа белгили, айтхылыкъ лётчикни – Покрышкинни полкунда къуллукъ этгенди. Аны юсюнден айтыр кереклиси да жокъду. Покрышкинни атын эшитмеген ким барды, алай Жапай, жигит жаш эди, деп Василий Сталинни да бек махтаучу эди...

Фронт Белоруссиягъа жетеди. Аваиаполк да, жангыдан-жангы жерледе аэродромла къурай, кюнбатышха барады. Бир кюн алайдан узакъ болмай агъачха гитлерчи парашютистле тюшгендиле деген хапар чыгъады. Ол кертимиди, ётюрюкмюдю, аны билирге керек эди. Керти окъуна немецли парашютистле тюшген эселе, ала агъачны кёрюрге келмегенлери баямды, деп ойлайды командир. Ол Жапайгъа бла аны нёгерине – Кушбиге агъач ичи бла бираз алгъа барып къараргъа буюрады. Башхача айтханда, разведкагъа барыргъа.

Жашла жолгъа чыгъадыла. Профессионал разведчикле тюйюл эселе да, ала агъачда къалай барыргъа кереклисин биледиле. Жапай алда, Кушби андан бир кесек артхаракъда, ушкокларын кёнделен тутханлай, бир-бири ызындан барадыла. Хар шыбыртха къулакъ caладыла, бир кесекчик бара да, тёгерекге-башха тынгылайдыла, дагъыда алгъа атлайдыла. Бир базыкъ нарат терекни жаны бла ётюп тебирегенинде, Жапайны желкесине бир ауур зат бла урадыла, ол эси аууп жыгъылады. Бираздан, кёзлерин ачып къарагъанында, Кушби аны юсюне сюелип тургъанын, къатында уа, бети къан болуп, немецли солдат жатханын кёреди. Гитлерчи, терек артындан чыгъып, автоматны къалагъы бла Жапайны урургъа керилгенин Кушби эслегенди, алай нёгерине къычырыргъа заман жокъ эди. Бир секиргенлей немецлини къатына жетип, Кушби ушкок къалагъы бла аны башына кючюнден келгенин аямай урады да, ёрге къопмазча этеди.

Аскерден къайтхандан  сора да, Жапайны желкесинде токъурасы кетмей туруучу эди.

Эки солдат, уруш жоллада бирге айланнган, бири-бири ючюн жанын берирге хазыр болгъан шуёхла (жатхан жерлери жумушакъ болсун) дуниядан кетгендиле.

Къызыл Аскерни тизгинлеринде Къулбай улу толу алты жылны къуллукъ этгенди. Аскерден 1946 жылда къайтханды. Къыргъыз ССР-де Джалал-Абад областьны Ленин районунда «Ленин жол» колхозну мал фермаларындан бирине таматалыкъ этгенди, колхозну председателини малчылыкъ жаны бла заместители болуп ишлегенди. Колхозчула аны ариу кёргендиле, намысын жюрютгендиле. Таза ниетлилиги, адамлыгъы ючюн. Къыргъызлы шуёхлары Жапайны кёрген жерде аны тёгерегине жыйылып къала эдиле, малчыла уа, жумушларын анга айтхан болмаса, председательни излеп кюрешмегендиле.

Жарсыугъа, адам къалайда палахха тюшеригин билмейди. Тёрт жылны урушда айланып, юйюне сау-саламат къайтхан солдатны къууанчы, умутлары да бек уллу болур эдиле. Алай, не медет, къадар... Къулбай улу къышхыда бир сууукъ кюн арба бла бичен алып келе тургъанлай, арбасы аууп, суугъа тюшгенди. Hёгери болмагъанды. Арбаны, атланы да тууарып суудан чыгъаргъынчы иги кесек кюрешген болур эди. Юсюнде кийимлери буз болуп, ичин къалтырауукъ алып,  ингирде юйге алай жетгенди. Ол кюн тапхан aypyyy Жапайны ёмюрюн къысха этген эди...

«Сизге, Къызыл Аскерни батыр аскерчисине, немецли-фашист ууучлаучула сермешлеге къатышханнга, Баш Главнокомандующий, Совет Союзну Генералиссимусу жолдаш Сталинни бюсюреу буйрукъларында аты кёп кере айтылгъан 2-чи Белорус фронтну аскерлерини сатырларында уруш этгеннге, Аскерлени Шимал къауумуну Аскер Совети бу бюсюреу письмону Уллу Ата журт урушну эсде тутууну белгисича береди.

Сизни саулукълу болуругъузну эм бизни Уллу Социалист Туугъан журтубузну хайырына мындан ары ишигизде эм жашауугъузда жангы жетишимле этеригизни сюебиз».

Бу гвардияны сержанты Къулбайланы Мамашны жашына – Жапайгъа аскерде берилген бюсюреу къагъытладан бириди. Анга Аскерлени Шимал къаѵумуну баш командующиси, Совет Союзну Маршалы К. Рокоссовский бла Аскерлени Север къауумуну Аскер Советини члени генерал-лейтенант С. Шатилов къол салгъандыла.