Закийни музейинден

Алтынчы зал. Поэтни ахыр аскерчи жолоучулугъу Дагъыстанда Темир-Хан-Шура къалада Тенгин стоянкасына болгъанды. Алай жолда бара тургъанлай, Георгиевскде, ол кезиуде «суулада» шуёхлары жыйылгъанларын биледи. Олсагъатлай Лермонтов, аны биргесине баргъан А.А. Столыпин да Пятигорскга бурадыла, анда уа комендантдан гара суулада багъылыргъа эркинликни да аладыла.

Жаш тёлю тохтаусуз зауукълукъда эди. «Тепсеу ингирле дайым къураладыла, - деп эсгере эди Н.И. Лорер, - табийгъатда ашханала, таулагъа жолоучулукъла…» Бютюнда сюйюп а жаш адамла Верзилинни юйюнде жыйылгъандыла, генерал кеси ол заманда аскерде къуллугъу бла байламлы юйюнде болмагъанды. Къонакълагъа юй бийчеси Мария Ивановна бла аны юч къызы – Эмилия, Надежда бла Аграфена – жарыкъ тюбегендиле.

Залны Пятигорскну 1840-чы жылланы аллында болумун ачыкълагъан суратла жасайдыла, ала поэтни жашаууну ахыр айларында шахарны юсюнден билдиредиле. Лермонтовну ахлуларыны суратлары да асламдыла.

Мемориал къонакъ отоу. Мартынов бла Лермонтов сёз мында болгъандыла. Мартынов аны бла Юнкер школда биргесине окъугъанды, ол кезиуде уа Гребенский къазакъ полкну отставкада майору эди. Аланы тюйюшлери дуэльге келтиргенди, ол а эски стиль бла 15 июльда ингирде алты бла жети сагъатны ортасында Машукну тюбюнде болгъанды. Секундант халда ары М.П. Глебов бла А.И. Васильчиков чакъырылгъандыла, А.А. Столыпин бла С.В. Трубецкой да келгендиле.

Михай Ричини суратыны хайырындан къонакъ отоу тюз да алгъыннгы сыфатында кёргюзтюледи.

Лермонтовну юйчюгю

Гитче, къабыргъалары акъгъа боялгъан, къайыш башлы юйчюк алгъын Нагорная орамны эм ахырында орналгъанды, андан жол а тюзюнлей Машукга элтгенди. Эсигизге салайыкъ, Печорин да кесине жашар жерни алайыракълада тапхан эди: «Тюнене Пятгорскга келгенме, шахарны къыйырында, эм бийик жеринде, тюз да Машукну тюбюнде хаух фатар алып, анда тохтагъанма. Кёк кюкюреп, элия уруп, жауунла жаугъанда, булутла юйюмю башына дери тюшерикдиле. Бусагъатда, эрттенликде сагъат бешде, отоууму арбазда ёсген гюллени ариу ийислери толтургъанды. Чагъа тургъан балли тереклени бутакълары терезелериме къарайдыла, бирде уа жел аланы акъ чапыракъларын столума жаяды. Юч тереземден да тёгерек тамаша кёрюнеди…»

Юйню биринчи иеси отставкада плац-майор Василий Иванович Чилаев аны кесини усадьбасында къонакълагъа хаух берир муратда ишлеген эди. Тышындан къарагъанда,  ол крестьян хатка-мазанкагъа ушайды, аллайла уа ол кезиуде къазакъ станицалада кёп эдиле, къабыргъаларына сары топуракъ жагъылып, тытыр сюртюлгенди, терезелери кечеге агъач къабакъла бла жабылгъандыла. Юйчюк арбазны ортасында болгъаны ючюн анга «ортанчы» дегендиле. Ол заманда быллай юйле тынгылылагъа саналгъандыла, тап жерде орналгъанларыны хайырындан а гара суула, ванналары бла мекямла да къатларында болгъандыла, «водяное общество» жыйылгъан Цветникге бла бульваргъа неда Провалгъа да жол узакъ тюйюл эди. 

Усадьбаны иеси Чилаев низамны сюйген адам болгъанды, мюлкюне да сакъ кёзден къарагъанды, хар келген къонакъны атын «Имянный список» деген китапчыгъында тизмеге жазгъанды. 1841 жылны майында келген эки жаш офицерни юсюнден анда былай айтылады: «Санкт-Петербургдан капитан Алексей Аркадьевич Столыпинден бла поручик Михаил Юрьевич Лермонтовдан ортанчы юй ючюн саулай да кюмюш бла 100 сом алгъанма».

Ол жыллада кюмюш бла 100 сом иги ахчагъа саналгъанды, ол курорт кезиу бошалгъынчы жай айланы  барысына да тёлеу эди. Юйчюкде тёрт отоу, кирген жер, гитче буфет, тюбюнде уа аш этген жер болгъандыла. Эки отоуну Столыпин алгъанды, бирси экисин а, терезелери терек бахчагъа айланнганларын – Лермонтов. Аланы кереклерине поэтни биргесине келген тархан крестьянла Иван Соколов бла Иван Вертюков къарагъандыла, алагъа Чилаевни къарауашы Христофор Саникидзе болушханды.

Бусагъатда да юйчюкде хал поэтни заманындачады, аны алгъыннгы сыфаты алгъадан сакъланнган планлагъа бла эскизлеге кёре къайтарылгъанды. Аладан эм тынгылысын орус литератор, талай статьясын Лермонтовну ахыр кюнлерине жоралагъан Пётр Кузьмич Мартьянов къойгъанды. Ол юйчюкге поэт ёлгенден сора отуз жылдан сора келгенди, В.И. Чилаев бла тюбеп, аны Лермонтовну мында тургъаныны юсюнден эсгериулерин, юйчюкде къалай тургъанын жазып алгъанды. Отоуну, анда болгъан затланы да тюз болгъанларыча, ёлчемлерин да белгилеп, къагъытха тюшюргенди.

«Фатарны битеулю сыфаты сейирлик тюйюлдю, - дейди Мартьянов къагъытларында, - отоула алашадыла, къабыргъаларында обойла бла болмай, юйден болгъан затла бла боялгъан къагъытла жабышдырылып… Жашау этерге ахчасы тамам жетишген поэт быллай юйчюкде кечиннгени сейир кёрюнеди. Алай бусагъатда, отуз жыл озгъанда да, Пятигорск «суулагъа» келгенлени артыкъ ахшы къонакъ юйле бла жалчытмагъанын эсге алсакъ, поэт багъылгъан кезиуюнде аны нек сайлагъанын ангыларчады…»

Мында хар не да ол жыллада Кавказда къуллукъ этген аскерчини юйюндечады: башы бийик тюйюлдю, къарагъа боялгъан шинтик, стол, ундурукъ, къабыргъалада анда-мында кюйюзле. Биринчи отоуда - терезе аллында акъсыл жабыу бла жабылгъан стол, эки шинтик, аладан арлакъда, къабыргъа къатында, жол керекле, бузоу тери бла тышланнган жол кюбюр, къагъытланы жюрютюрча агъач кюбюрчек.

Къабыргъаланы кавказ жашауну юсюнден эки сурат жасайдыла. Айтыугъа кёре, юйню иесине аланы Лермонтов кеси саугъалагъанды. Алагъа ушаш сюжетле шайырны кесини суратларында да бардыла, алай быланы ким жазгъаны белгисизди, аны ючюн айтыу керти болгъанын бла къалгъанын тохташдырыр амал жокъду. Юйге кирген жерде уллу литография къайдан чыкъгъаны уа ишеклик туудурмайды – аны автору Лермонтовну шуёху белгили суратчы Григорий Гагаринди, «Адыги, спустившиеся с гор» деп аты да. Суратдагъы болумланы поэт кеси да тау элледе кёп кере кёре тургъанды.

Андан буфет отоугъа киребиз, кирген жерден аны жукъа агъачдан этилген къабыргъа айырады, мында аякъ-къашыкъны тутхандыла. Столда – жол самовар бла чай кружкала, шкафда, сауутланы ортасында – эрттегили жан жаулукъ, юсюнде да Лермонтовланы тукъум тамгъалары ишленип. Тамгъаны тюбюнде – «Sors mea Iesus» деген жазыу. Ол тукъумну жоругъуду, латин тилден кёчюргенде: «Мени къадарым Иисус» деген магъананы тутады.

Андан эшикле Столыпинни отоууна ачыладыла. Алексей Аркадьевич Столыпинни атасы Аркадий Лермонтовну аммасы Елизавета Алексеевна Арсеньеваны туугъан къарындашы болгъанды. Алексей Аркадьевич, тенглерини араларында анга Монго дегендиле, бла Михаил Юрьевич Юнкер школда бирге окъугъандыла, экиси да андан Гусар полкну лейб-гвардиясына офицер чынлада жиберилгендиле. Столыпин капитан чында отставкагъа чыкъгъанды. Ол поэтни Эрнест де Барант бла дуэлинде секунданты болгъанды, патчах а быллай затлагъа къатышыуну уллу жангылычха санагъанды. Николай I оноуу бла Столыпин къуллукъгъа къайтып, Лермонтов бла Кавказгъа атланнганды.

Столыпинни отоуунда терезе аллында стол турады, анда уа - ачыкъ китап, тютюн ичген трубка, анга чубук дегендиле, жау чыракъ салыннган орунчукъ. Къатларында - Столыпинни курд кийимледе портрети, тюз да Лермонтовну акварелиндеча. Къабыргъа къатында темир ундурукъ, аскерчи жолоучулукълагъа ол аламат жарагъанды. Белгилисича, Лермонтовну да аллай ундуругъу болгъанды. Ундурукъну онг жанында - агъач шкаф, анда офицер кииймле бла фуражка тагъылыпдыла. Тенгинчи жаяу аскерле быллай кийимлени кийгендиле, жашаууну ахыр жылларында поэт анда къуллукъ этгенди.

Юйню Лермонтов жашагъан кесеги къонакъ отоудан башланады, ингирледе анда жазыучуну шуёхлары жыйылгъандыла, асламысында, кесича, жаш офицерле. «Лермонтовда аланы кёбюсю бла танышханма, - деп шагъатлыкъ эте эди декабрист Н.И. Лорер. – Аланы атларын уллу хурмет бла эсгереме: Алексей Столыпин (Монго), Лермонтовну школда, гвардияда,  полкда да тенги; Глебов, ат аскерледе гвардиячы, инбаш сюеги жаралы болуп, къолун байлап тура эди; Тиран, лейб-гусар; Александр Васильчиков, Кавказны ревизиясын бардыргъанда Ганда къуллукъчу, мен кирген бёлюмню алгъыннгы командирини жашы; Сергей Трубецкой, Манзей эм башхала… Гвардиячы жаш тёлю Пятигорскда эркин жашагъанды, Лермонтовну уа жыйылыулада бек сюйгендиле…»

 Отоу, юйню кесине ушаш, бай тюйюлдю. «Кабинет чыкъгъан жерде сол жанындан жыйылгъан стол тура эди, - деп жаза эди Мартьянов. – Терезеле араларында ломбер стол салыннганды, анда саулай юйде жангыз кюзгю, терезеле тюплеринде – экишер шинтик. Онг жанындан мюйюшде – от жагъа. Къабыргъа къатында юсю кийиз бла жабылгъан диванчыкъ, аны аллында уа бир аякълы гитче стол». Жангызда бир затны къошаргъа къалгъанды – диван башында кюйюз, ол жыллада тёреде болуучусуча, кюйюз багъалы сауутла бла - кавказ ушкок, немис пистолет бла къазакъ къама бла - жасалыпды. Бир аякълы стол а Лермонтовну заманындан къалгъанды, ким биледи, ахыр назмуларын да шайыр аны юсюнден жазгъан эсе уа…

Къонакъ юйден аны кесини отоууна киресе, анда жазыучуну кабинети, жатхан жери да болгъандыла. «Кабинетде да, Столыпинни отоуундача, оналты кесекли терезе… Аны аллында бери тартылгъан оруну бла уллу стол, эки шинтик. Бирси къабыргъаны жанында тар,  узун, алты аякълы ундурукъ бла ючмюйюш стол тургъандыла. Эки эшик ортасында печь жылыу бергенди, эки жанындан а тёртюшер шинтик салыннгандыла. Михаил Юрьевич бусагъатда кабинетде тургъан столну артында ишлегенди, жазгъанда терезелени ачаргъа да сюйгенди. Тюз да терезесини аллында балли терек ёсгенди, ол да, къолун узатып, бутакъладан бишген баллилени юзюп ашагъанды. Жукълагъан да кабинетиндеги тар ундурукъда этгенди. Дуэльден келтиргенлеринде да, асырагъынчы ары жатдыргъандыла.