Гитчеликден да законну жорукъларына юйретирге тийишлиди

Бу кюнледе Россейде бек сюзюлген сорууладан бири Россейни Следственный комитетини башчысы Александр Бастрыкинни башламчылыгъы болгъанды: ол законну бузгъанла уголовный жууапха онеки жылдан тартылыргъа керекдиле, деген оюмун айтханды. Алай аны жанлыла чыкъмагъандыла. Белгилисича, бизни къыралда уголовный жууаплылыкъ оналты жылдан башланады, бу жорукъ бек къыйын ишледе онтёрт жыл болургъа болады. Александр Бастрыкинни бу оюмну айтыргъа не шартла тюртгендиле? Не зат тюрленнгенди арт жыллада бизни жашауубузда? Нек чыкъгъанды бу башламчылыкъ? Баш сылтау: арт жыллада акъылбалыкъ болмагъанланы араларында жамауатны титиретген ишле боладыла, алай сабийле жууапха тартылмайдыла. Битеу къыраллада да алаймыды? Угъай. Сёз ючюн, Великобританияда уголовный жууаплылыкъгъа он жыллары толгъанла тартыладыла.

«Мени акъылыма кёре, законну бузгъан сабийлени тюз жолгъа салыргъа кюреширге керекди. Ол колонияда не затха юйренирикди? Тёгерегинде кесича законну бузгъан сабийле...Уллула олтургъан колониялада окъуна статистика кёргюзтеди: аланы жетмиш проценти, болжалларын олтуруп, эркин болгъанлай, жашауда жерлерин тапмай, биягъы законну бузуп, колониягъа тюшедиле. Мен сабийле бла ишлейме битеу жашаууму, устаз болгъанымдан сора, психология жаны бла да билим алгъанма. Хар абыннган, ажашхан сабийни колониягъа атып барсакъ, аманлыкъчыланы, уручуланы, мурдарланы саны ёсюп барлыкъды», - дегенди устаз эм психолог Муртазланы Фаризат. Алай алгъаракъда Приморский крайда онекижыллыкъ къызчыкъны онтёртжыллыкъ жашчыкъ ёлтюргенден сора, социал сетьледе къызыу даулашла бир талай кюн баргъандыла. Ол «жашчыкъ» къызчыкъгъа артыкълыкъ этгенди, юсюнде сау жерин къоймай, тюйгенди, андан сора уа буууп, ёлтюргенди. Анга онтёрт жыл болгъаны себепли, ол жууапха тартылмагъанды. Атасына-анасына да бир зат боллукъ тюйюлдю, жашагъанларыча жашарыкъдыла. Да биреуню сабийине аллай азап чекдирип, артда уа тынч жашап къалгъан тюзмюдю? Александр Бастрыкинни оюмуна кёре, законну бузгъан сабийлени аталарын-аналарын жаланда административ жууапха угъай, уголовный жууапха тартыргъа керекди. Бюгюнлюкде ол жокъду.

Онтёртжыллыкъ, онбешжыллыкъ мурдарла эркинликде къалгъанларын тюзге санамагъанла ала барыбызны да къоркъуусузлугъубузну бузгъанларын чертедиле. Жууапха тартылмазлыкъларын билгенлери къаллай бир къыйынлыкъ чыгъарады! Школлада буллинг кюч ала барады. Буллинг – биреуню хыликкя этиу, тюйюу, ыркъыфлау, сындырыу – битеу дунияда да барды, алай тюз бусагъатдача бир заманда да жайылмагъанды. Бир къауум сабий биреуню ызындан болуп, школда неда тышында тюйгенлерин видеогъа алып, Интернетге чыгъарадыла. Жууапха тартыллыкъларын билселе, колониягъа тюшериклерин ангыласала, этерикми эдиле ала аллай ишни? Угъай.

Къайдан чыгъады огъурсузлукъ? «Шёндюгю сабийле оюнланы бек сюедиле. Анда хорлар ючюн, башхаланы ёлтюрюрге керекди. Дагъыда триллер,  криминал фильмледе сюжетни мурдору адам адамны ёлтюрюудю. Бизни сабийлигибизни заманында къаллай огъурлу фильмлеге къарай эдик! Бусагъатда уа болум тюрленнгенди. Аны ючюн къуруда сабийлени терслеп турмай, ала огъурсузла, бетсизле, аманлыкъчыла нек болгъанын да тинтирге керекди», - дейди психолог Муртазланы Фаризат.

Оналтыжыллыкъ колониягъа тюшеди, онбешжыллыгъ а – угъай... алай биз кёребиз, онтёрт-онбеш жыллары болгъан сабийлени асламысы тюз уллу адамлача сагъыш эте, болумну сюзе биледиле, хар затны ангылайдыла, аманлыкъчыланы асламысы этерик ишлерин алгъа оюмлап, хазырланып, алай этедиле... Озгъан жылда Россейни Президенти Владимир Путин къол салгъан законнга кёре, диверсионный аманлыкъ ишле ючюн жууапха энди онтёрт жылдан башлап тартырыкъдыла. Нек чыкъгъанды бу жангы закон? Статистика шагъатлыкъ этеди: жаланда 2025 жылда акъылбалыкъ болмагъанла къыйын статьяла бла законну жыйырма бла бир процентге кёп бузгъандыла. Битеу да ала этген аманлыкъ ишлени саны 29065-ге жетгенди. Ачыкъланмай къалгъанлары уа къаллай бир болур, ким билсин...

Бюгюнлюкде диверсионный аманлыкъ ишле этерге сабийлени онлайн-платформалада, чатлада, мессенджерледе, социал сетьледе юйретедиле. Алагъа военкоматны кюйдюрген неда темир жолда диверсия этген жигитликди, дейдиле. Сабийле уа «жигитле» болургъа сюедиле. Вербовщикле сабийлени психологияларын бек аламат биледиле. Аны ючюн ата-анала балалары къалай жашагъанларын, соцсетьледе не зат жазгъанларын, онлайн-платформалада ким бла байламлыкъ жюрютгенлерин билирге керекдиле. Заманында ангылатыу ишни бардырырча. Аталаны-аналаны заманлары жокъ эсе сабийлерине, тыш къыраллада вербовщиклени уа барды. Эсде тутаргъа керекди: къыралгъа къажау диверсия ишледен сора не фахмулу сабийге окъуна бизни къыралда эшикле жабыллыкъдыла. Аланы артда кёп окъуу юйлеге эм жууаплы ишлеге алмайдыла.

Школда буллингни юсюнден айтханда, кёп атала-анала ангыламайдыла сабийлери бу кир ишлени нек этгенлерин. «Бир классда окъугъаннны тюйюп, соцсетьлеге къалай салыргъа болады? Бедишлик», - дейдиле атала-анала. Алагъа бедишлик, сабийлеге уа – белгилилик. Ала белгили болургъа сюедиле! Не амалла бла да. Атала-анала, устазла ангылатыргъа керекдиле: огъурлу ишле бла да белгили болургъа боллукъду. Сабий бла ушакъгъа заман табаргъа керекди. Хау, эки ишде ишлегенле да бардыла, ала арыйдыла. Алай юйде бардырылмай эселе ушакъла, школда да жокъ эсе юйретиу иш, вербовщикле табарыкъдыла керекли сёзле бизни сабийлерибизге. Неда ала да айтмай, кеслерини алыкъа тохташмагъан акъыллары бла бир огъурсуз ишлерин саллыкъдыла сабийле соцсетьлеге, «хайп», белгилилик излей. 

СВО башланнганлы, идеология уруш кюч алгъанды, тыш къыралладан бек билимли адамла акъылбалыкъ болмагъанланы абындырадыла, акъылларын тюрлендиредиле, Ата журтларына къажау турургъа юйретедиле. Наркотиклени жайгъан курьерлени араларында сабийле бек кёпдюле. Алдау схемала да акъылбалыкъ болмагъанланы хайырлары бла этилинедиле. Хар сабий – къыралны тамблагъы бир тутуругъуду. Аны бек уста билгенле тохтаусуз ишлейдиле, сабийлени тюз жолларындан тайдырадыла. Жарсыугъа, таматаланы араларында да не болумда жашагъаныбызны ангыламагъанла аз тюйюлдюле. Социал сетьледе къыралгъа къажау комментарийле жазадыла...аны ючюн жууапха тартыллыкъларын ангыламай. 

Закон болмаса, жашау да боллукъ тюйюлдю. Гитчелигинден башлап, сабийни законнга хурмет этерге юйретирге керекди. Къырал школлада билим алабыз, больницалада, поликлиникалада саулугъубузгъа къаратабыз, бу жердеди ашыбыз-сууубуз. Биз юйсюз, кюнсюз тюйюлбюз, Ата журтубуз болгъан адамлабыз, ата-бабаларыбызны жерлеринде жашайбыз. Алай эсе, сабийлени къыралыбызны законларын билирге, алагъа сакъ болургъа юйретирге борчлубуз.