Закий шайырны музейинден

Къоншуда орналгъан Пятигорск шахарны тарыхы айтхылыкъ жазыучу Михаил Юрьевич Лермонтовну жашау эм чыгъармачылыкъ жолу бла къысха байламлыды.

Аны къурулушу онсегизинчи ёмюрню ахырында патчах Екатерина II буйругъу бла Россейни къыбыла чеклерин чабыуулладан къорууларча Азов-Моздок кючленнген къалауур ызда башланнганды. «Бештов таулада» ишленнген къалагъа патчахны туудугъу Константиннге жораланып, Константиногорская деген ат берилгенди. Андан узакъ болмай а «Горячие воды» деген элчик орналгъанды, мында, багъыу сууланы къатларында жолоучула тохтагъандыла, къарыу жыйгъандыла. 1830 жылда эл, шахаргъа тюрлендирилип, атына Пятигорск деп аталгъанды. Ол Бештов тау буруннгулу летописьледе да сагъынылгъаны бла байламлы болгъанды.

Къыралыбызны аскерчи тарыхында не Машукну къыбыла этеклеринде  шахар, не Константиногорск къала артыкъ ызларын къоймагъан эселе да, адабиятда уа жерлерин тапхандыла.

1820 жылда генерал Н.Н. Раевский юйюрю бла бери жыйырмажыллыкъ А.С. Пушкин келгенди, Бештауну тийресинде «Кавказский пленник» поэмасын жазаргъа илхам алгъанды. Жамауат бу чыгъарманы, айхай да, жаратханды, аны баш жигитине ушаргъа итиннгенле да чыкъгъандыла. Алыкъа жаш Лермонтов да, аны ызы бла бара, анга ушаш эм аллай аты бла поэма жазгъанды. Экинчи кере Пушкин Кавказ суулагъа 1829 жылда Гюржюге бара келгенди, артха къайта уа,  Пятигорскда бла Кисловодскда ай чакълы бир заманны багъыу суулада саулугъун кючлей, гара сууладан да иче мычыгъанды.

Л.Н. Толстой да жазыу ишин Пятигорскда башлагъанды, бери ол 1852 эм 1853 жылланы жай айларында келген эди. «Современникге» «Детство» повестини къолдан жазмасын мындан жибергенди, кёп хапарларыны сюжетлерин да шахарда къурагъанды.

 Болсада, Пятигорскну адабият тарыхыны эм белгили бетлери Михаил Юрьевич бла байламлыдыла. Сабийлигинде Горячие водыде болгъанындан сора ол бу жерге сюймеклигин битеу жашауу бла ётдюргенди. Бери келген кезиулери илхамлы болгъандыла, къаламны алыргъа кёллендиргендиле. Жаш заманында жазгъан «Аул Бастунджи» поэмасында Кавказны шимал тауларында «Машук бла Бештау» деген чекни белгилейди, мындан арысында кёп чыгъармаларында суратланнган ишле былайда боллукъдула.

«Измаил-Бей» поэмасы да мында, жаш талалада бла ташлы тау этекледе  башланады, жазыучу бу жерни ариулугъун да уста суратлайды. Бир-бир хапарлагъа кёре, Лермонтов Бештауну башына чыгъып, тёгерекге къарагъанды, табийгъатны кёргенди. Анга шагъатлыкъны «Аул Бастунжиде» тизгинле да шагъатлыкъ этедиле. «Герой нашего времени» романны баш кесеги «Княжна Мери» да бу жерле бла  байламлыды. Тюрлю-тюрлю жюрек талпыныуланы бла тохтаусуз ишекликни жолу бла баргъан Печорин гитчелигинден сюйген шахарында болгъан битеу тюрлениулени, айхай да, эслейди, мында хауа анга, сабийни ышарыууча, таза, нюрлю кёрюнеди, жашауун мында ётдюрюрге сюйгенчады. Бюгюнлюкде да романда жазылгъаннга кёре, Лермонтов сюйген жерлени кёрюрге боллукъду.

Жазыучу Кавказда жолоучулукъларында ишлеген суратлары да сакъланыпдыла, ол санда: «Вид Пятигорска», «Бештау около Железноводска», «Вид Пятигорского бульвара». Сурат ишлеуде да фахмулу инсан бояула бла жюрегине кирген жерлени суратлай билгенди.

Жашаууну ахыр айларын закий, белгилисича, Пятигорскда ётдюргенди. Ол кезиуде тизген назмулары ата журтлу адабиятда энчи, бийик жерни аладыла. «Билмейме, кёпгеми, - деп жаза эди ол София Карамзинагъа письмосунда, - алай бери кёчген кезиуюмде ичими поэзияны жини бийлегенчады…» Мартыновну огъу, Достоевский айтханыча, кёп айтхылыкъ чыгъарманы окъуучугъа туура этдирмей жолун кесгенди.

Шахарчыла сюйген шайырларын унутмайдыла. Машукну этегинде таш эсгертме орнатылгъанды, шахарны эски къабырларында сын таш турады - поэт эм алгъа анда асыралгъан эди. 1889 жылда Лермонтовха биринчи эсгертме Пятигорскда ачылгъанды. Шахардагъы музей а, 1912 жылда ишленип, Россейни эм эрттегили адабият-мемориал музейлерини санына киреди. Дуниягъа белгили ара шахарлада неда аланы тийрелеринде болмай, аладан иги да узакъда ол биринчи орнатылгъанды.

«Княжна Мери» повестьде айтылгъан кёп белгили тарых эм табийгъат жерле Михаил Юрьевични аты бла байламлыдыла: терен кёлю бла Провал, ушакъла этерча Эолова арфа, андан а Уллу Кавказны бийик къарлы таулары аламат кёрюнедиле. Машукну къаялы кесегинде Лермонтовну гроту, андан тёбенирекде уа, курорт паркда, Диананы гроту турадыла. Экинчисин буруннгулу заманлада Элбрусха ёрлеулеге атап ишлеген эдиле. Шахарда ташдан къаланнган биринчи мекямла да сакъланнгандыла, алагъа Лермонтов кеси да кире тургъанды, ол санда Печорин бла Мери мазурка тепсеген Ресторация, жазыучугъа саулугъун къайтарып, жангыдан кюч берген Лермонтов ваннала да. Пятигорскда эрттеден жашагъанла уа бульварны огъары жанында «Дом княжны Мери» мекямны да кёргюзтюрюкдюле, повестьни жигитлери анда кёп заманны кечиннгендиле.

Лермонтовну музейи ишленирине уллу себепликни Пятигорскда жыйырманчы ёмюрню ал жылларында къуралгъан Кавказ Тау общество этгенди. Анга асламысында интеллигенция киргенди, алагъа салыннган борчладан бири уа альпинизмни  бла тау туризмни айнытыу болгъанды. Аны толтура, обществону келечилери сейир жолоучулукъланы жарашдыргъандыла, адамланы экскурсиялагъа элтгендиле, шахарны тарыхыны юсюнден да кёп шарт жыйгъандыла. Пятигорскну айбатландырыугъа, аны атын бютюн кёплеге баям этиуге эм уллу къошумчулукълары уа музейни къурулушу болгъанды. Тау обществону башламчылыгъы бла шахарны думасы поэт ахыр эки айын жашагъан гитче юйчюкню иесинден сатып алгъанды. Аны биринчи эм магъаналы экспонатлары уа, Лермонтовну Петербургда фатарындан энчи затлары – жазыу этген столу бла жумушакъ шинтиги – болгъандыла. Аланы музейге саугъагъа поэтни жууугъу Евгения Акимовна Шан-Гирей бергенди. Ма алай бла,  поэтни ахыр ышыгъы болгъан юйчюк андан бери Лермонтовну юйчюгю деген атны жюрютеди.

Жылла оза баргъанда, музейни иелигине алайдан узакъ болмай орналгъан генерал П.С. Верзилинни юйю да ётдюрюлгенди – Лермонтов Мартынов бла сёз анда болгъандыла. Алай бла жамауат  Пятигорскну шайырны аты бла байламлы битеу жерлери энчи къайгъырыуну излегенлерине тюшюннгенди. 1973 жылда «Лермонтовну юйчюгюне» М.Ю. Лермонтовну къырал музей-заповедниги деген даража берилгенди, аны ортасында мемориал квартал турады, музей-заповедник саулай да шахарны тарых арасында орналгъанды. Бюгюн анда тёрт экспозиция бёлюм барды, аланы хар биринде да айтхылыкъ жазыучуну жашау эм чыгъармачылыкъ жолун суратлагъан, аны кезиуюнден къалгъан экспонатланы къаууму жыйылгъанды. Музей федерал магъаналы тарых эсгертмеге саналады.

Баргъаны боллукъду.

Суратны автор алгъанды.