Кёп сакълатдынг, Солтан…

Хапар

Алыкъа къызыу да хорламагъан, сууукъ да кетип къалалмагъан май айда ара шахарда окъугъан къызыма барып, къайтып келе, поездда тюбеген эдим мен анга. Жаланда бир ыйыкъгъа кетген эсем да, бусагъатда элим чагъып, къалай ариу болуп тургъаны кёз аллыма келе, жюрегим къууанчлы, кёлюм кётюрюлюп,  алай эди халым. Туралмаучума башха жерде кёп.

Биргебизге тюшген къарт адамны бети мудах эди. Къалпагъын тешгенде, кюмюш чачы ачылды. Бетинде уа бек алгъа къарамынг уллу ала кёзлеринде тохтай эди. Къоллары да – уллула, ишчиле.

Анасы бла бирге келген сабий бирде бир ышартып, аны ол мудахлыкъдан чыгъарыргъа кюрешсе да, ол: «Сени уа не ишинг барды?» – дегенча,  аны артха алып къоя эди. Алай келдик биринчи кюн. Ол китап окъугъанча эте, терезеден къарай турду. Бир зат къабаргъа чакъыргъанлыкъда да, баям, къаты болмасакъ, унарыкъ тюйюл эди, тынгылауну ийип, бир-эки къапды да, чай ичип, ыразылыгъын къысха айтып, тынчайды. Телефон а чыгъармады. Сейир тюйюлмюдю ол бу дунияда деп, алай келди эсиме.

Манга уа сёлешгенле бар эдиле: сабийле, башха ахлула, тенгле. Экинчи кюн сёлешди ол мени бла ана тилде. Бютюнда бек сейирсиндим.

– Къайданса? – бу болду аны биринчи сорууу.

– Малкъардан.

– Къайсы Малкъардан?

– Огъары Малкъардан.

– Да сора сен а эллим окъуна кёреме да. Мен андан Огъары Жемталагъа кёчгенлени туудукъларыма. Къоспартыда жашагъандыла бизникиле, – деди да, кимладан болгъанын айтды.

Андан сора башланды бизни терен хапарыбыз.

Солтан сибирьден келе эди Ата журтуна.

Ол тёрт-бешжыллыкъ сабийлей Орта Азиягъа тюшген эди сюргюнню кезиуюнде. Акъылбалыкъ да анда болгъанды къыргъыз элде.

– Жашлыкъ кёп терслик этдиреди. Анда жаш заманымда, онжети-онсегиз жыл, бир немисли къызны сюйген эдим да, артха къайтабыз дегенлеринде, жаным табаныма жетген эди. Хо да, бир кёрейим да, къайтырма деп, къызны да алай жапсарып, атам, анам, эки къарындашым, эки эгечим къайтып келдик Жемталагъа.  Эки-юч айны кючден кечиннген эдим, жюрегим артха тартдырып. Кюн сайын бир къагъыт кесим да жаза эдим, алгъаным да алай. Бир кесекден Берта атам-анам башхагъа берирге дейдиле деп жазады да, от болама. Неда этип, артха кетергеди умутум. Велосипедим бла патефонум бар эди. Аланы да сатама да, тебирейме. Киши тыялмайды. Кюрешген эдиле, алай жазыуунг нени да этдирип къояды.

Алай бла артха къайтхан Солтан сюйген къызыны тоюна тюшюп къалады. Алайда тюйюш ачып, жашладан бирине бичакъ сукъгъаны ючюн, он жылгъа олтуртадыла. Ол жылланы ичинде ол юйюне жазгъан къагъытларын бир къоруучугъа тилеп, андан ашыртып тургъанды, тюрме сагъынылмасын деп. Атасыны, анасыны кёллерин эниш этерге уялып.

– Арада тансыкълыкъ тауда бузланы эритир эди. Ма аллай бир излей эдим ахлуларымы. Былай-былай болгъанды деп айтыргъа уа кишилигим жетмегенди. Ма, алай бла, бек магъаналы заманымы тюрмеде ётдюргенме. Анда агъач ишлеге юйретген эдиле да, сибирьде бир къыйыр элчикде жашап тургъанма. Юйдегили да болгъанма, жаш, къыз да ёсдюргенбиз. Тиширыу оруслу эди да, сабийле да алай. Алада не терслик? Хар нени да адам тургъан жеринден алады, кимни арасында ёссе да, анга ушап къалады. Юйдегиленнгендиле ала, аналары да ауушханды. Мен а… мен а энди ёлюрге туугъан жериме келе турама. Къайда тохтарымы уа билмейме. Эгеч-къарындашдан да хапарым азды. Арт жыллада ала бла да байламлыкъ жюрютмегенме. Аланы тапмасам да, былай бир къартла тургъан жерге орналсам эди деп, алайды умутум. Болурла аллай жерле анда да…

Ол эшитмезча, вагондан чыгъып, сёлешеме къартла тургъан жерни таматасына. Шуёхумду. Мен алагъа, къартлагъа, не заманда да болуша турама, уллу элими да аякъ юсюне салып. Сау болсунла, угъай деп бир заманда бири айтмагъанды. 

Жетебиз, вагондан тюшгенде, сабийле аллыма келедиле.

– Кел, – дейме Солтаннга, – бизни юйде бир кесекге къонакъ бол.

– Угъай, – дейди, – иги адамса, бир заманда бир алай да болур. Бюгюн а кече къаллыкъ жер излейим, къонакъ юй табылыр.

Ангылайма Солтанны халын – кишини къыйнаргъа сюймейди. Ата журту бла да кеси танышыргъа сюеди. Кесин ангыларгъа, кесин табаргъа излейди ол журтунда.

– Алай эсе, – дейме сабийлеге, – келигиз таматаны къартла тургъан юйге элтейик да, анда халны кёрсюн. Ары барыргъа сюеди кеси.

Ала: «Алай къалай айтаса?» – дегенча, соруулу къарайдыла. Алай а ол аны, Солтанны, излемиди. Ангылатама да, барабыз. Анда таматагъа айтама:

– Бир эки-юч кюнню мында турсун. Артда бир мадар болур.

Солтанны анда къоябыз. Кесим а сагъышдама. Уллу тюйюл эсе да тукъум, адамлары бардыла. Сау болсунла ансы, эгечлерин, къарындашларын да табаргъады умутум.

Жемталада юйюрден киши къалмагъанын, ала эртте окъуна Барамтагъа кёчюп кетгенлерин айтадыла. Табама да, сёлешеме. Жаш адам алады телефонну. Саламлашхандан сора:

– Сизни Солтан деп жууугъугъуз бармыды? – деп сорама.

Жаш адам болсада, хапарлы кёре эдим.

– Аллай аты бла аппамы къарындашы болуучу эди. Халкъ бери кёчгенде, артха, Къыргъызстаннга къайтып, анда тургъанды бир къауум заман деучюдюле. Сиз андан зат билгенигиз болупму сорасыз?

Жаш олсагъат къартла юйюне барып, аппасыны къарындашын юйюне келтиргенине не сёз.  Зауурбек, аны да алып, ол арбазда башха юйчюкде аппасыны сау тургъан жангыз эгечини отоууна киргенлеринде, дайым кёзлеринден тарыгъыучу Фердауус аны алай танып къойгъанына къайсы да сейир этген эдиле.

– Къыстамазса да, Фердауус? – деп, Солтан босагъадан атлагъанлай окъуна таныгъан эди элли жылгъа жууукъ кёрмей тургъан къарындашы эгечин.

– Не кёп сакълатдынг, Солтан! – деп, алай болгъан эди аны да жууабы.

Кёп олтургъандыла ала ол ингирде, аталарыны, аналарыны, эгеч-къарындашны юслеринден хапар айта. Артда эки-юч кюн озуп, аланы къабырларына да эгечи бла бирге баргъанды Солтан, Зауурбек элтип. 

– Биз а, Зухура бла мен, киши юйюне да чыкъмагъанбыз, сенден хапар билмей, атабыз, анабыз алай тарала тургъанда олму эди къайгъыбыз? Ата-ана сюймекликни, ата-ана кюймекликни ким къайтаралгъанды? Болгъаныча жазсанг а, санга ким не айтырыкъ эди? Ма Жарахматны уа, насыпха, бир иги сабийлери бардыла, туудукълары да алай. Келинле уа аладан да иги. Алагъа къысылып жашайма. Сен да биз болгъанлай болурса. Аллахдан алай къууансын Зауурбек, мени къалай къууандыргъан эсе да. Тюз этгенсе, жаным. Анга къоркъуучу эдим, бир жерде дууасыз къалырса деп. Къайда жашаса да, къайда айланса да, адам туугъан жеринде жатаргъа керекди…  Сабийлеге да билдирирге керекди, сёлешип, келеме деген-зат чыкъса да…

Эшик-терезеге, башха агъач ишлеге уста Солтан юйретип, Зауурбек, кеси да билмей тургъанлай, инженер дипломун да кюбюрге салып, жюреги сюйген иш бла кюрешеди. Къолунгдан иги, адамны къууандыргъан зат чыкъса, къалай игиди!