Сахнада унутулмазлыкъ сыфатла къурагъанды

КъМР-ни халкъ артисти, КъМР-ни маданиятыны сыйлы къуллукъчусу Бачиланы Мухамбийни жашы Ахмат Къулийланы Къайсын атлы Малкъар къырал драма театрны белгили актёрларындан бири эди. Быйыл ол туугъанлы 75 жыл, дуниясын алышханлы уа 25 жыл болады. 

Ахмат Къыргъызстанда туугъанды. Алты жылындан ары Акъ-Сууда ёсгенди. Школну бошагъандан сора, школ самодеятельностьда ариу тепсеген жашны «Кабардинка» къырал ансамбльге чакъыргъандыла. 1972 жылда уа, Москвада ГИТИС-де окъургъа таулу жашланы, къызланы жыя айланнганларын эшитип, ол жумуш бла келген комиссияны сынауларындан ётюп, ара шахарда окъуугъа тюшгенди. 

Ол кезиуню эсгере,  Малкъар театрны баш режиссёру Атмырзаланы Магомет былай айтады: «Ахмат бизден таматаракъ эди. Билими да – анга кёре. Не заманда да аны тёгерегине жыйылгъанбыз. Мен аны китап окъумагъан заманын кёрмегенме. Тюз да бош кезиучюгю болгъанлай, эсин ол затха бургъанды. Театр санат жаны бла жетишимлери да аны алда баргъандыла. Ол бек ариу тепсегенди, шпага бла сермешгенди, дагъыда кёп затда хунерли болгъанды».
Ахмат 1977 жылда Шогенцуков атлы театрны малкъар труппасында ишлеп башлагъанды. Софоклну ана тилге Мокъаланы Магомет кёчюрген «Антигонасында» ол бек къыйын да, сейирлик да рольладан бирин ойнагъанды – патчах Креонтну. Ахмат эрттегили Румну патчахыны жюрек къайгъыларын таулу сахнада къараучула ийнанырча суратлагъаны сёзсюздю. Ма ол себепден, Антигонаны къадарына жилягъанча, жарсыйды къараучу Креонтну ич дуниясында баргъан кюрешге.

Белгили артист, драматург, поэт Маммеланы Ибрагим, ол рольну энчилигин белгилей: «Къырал башчыны ич дуниясында адамлыкъны бла патчахлыкъны арасында баргъан жашырын кюрешни къарагъанлагъа кёргюзтюрге, ангылатыргъа керек эди. Жаш актёр сахнада къараучуланы алларына, энди кёрюне башлагъан артистча угъай, ахшы сынауу болгъан актёрча ойнагъанды. Балтаны ал урумуна кёре болады арт уруму, дегенлей, андан башлап, Ахмат кёп уллу рольланы махтаулу ойнагъанды», – дегенди. 

Бачи улу къурагъан аллай рольладан бири Тёппеланы Алимни «Артутай» драмасында малкъар бийни сыфатыды. Миллетибизни эсли адамы Айдаболланы Артутайны сахнада кёргюзтюу, бютюнда ол иш дин алышыныуну юсюнде баргъанда, бир да болмагъанча уллу жууаплы иш эди артистге. Алай Артутайны Ахмат къурагъан сыфаты къарагъанланы эслеринде болгъанына ишеклик жокъду. Ол жамауатда тёрели жорукъладан чыгъып, башха тюрлю жол башлагъанны къаллай ауарала, ажымлы ишле сакълагъанларын, жангы дин жашаугъа не тюрлю къыйынлыкъла бла киргенин кёзбаусуз туура эталгъанды. 

Тёппеланы Алимни ол дагъыда «Азап жолу» деген трагедиясында ойнагъанды. Анда да аны жууаплылыгъы «Антигонадан» кем тюйюл эди. Нек десенг, анга анда Кязим хажини сыфатын къурауну ышаннганды режиссёр Руслан Фиров. Ахматны ол ролю халкъны эсинден бюгюн да кетмегенди. Алим кёп жылланы аны назмуларын жыйып, Кязим хажини таныгъанла бла кёп ушакъ этип, Къайсынны осуятыды деп, шайырны эки томлукъ китабын чыгъаргъанды. Билими аслам эди аны закийни жашау эм чыгъармачылыкъ жолуну юсюнден.  Насыпха, пьесаны автору актёр бла аны жигити бир бирлерин алай тап тапханларына бек къууаннганы эсимдеди. Акъылманны ойнагъан Ахмат, къалай эсе да, кеси да билмей тургъанлай, хар таулу юйню жууугъу болуп къалгъан эди. Бирде тюбегенде, Ахматны: «Кязимни ролюн ойнагъаным мени ич дуниямы тюрлендиргенди», – дегенин Алим бир да унутмай эди. Кёчгюнчюлюкню азабын уллу поэтни къадары бла байламлы этген жазыучу бла актёр бир бирни алай ангылагъандыла. 

Театр жанрланы къайсын алсанг да, Ахмат барында да сынагъанды кесин. Фигейредону Къулийланы Борис кеси кёчюрген, салгъан да этген «Тюлкю бла жюзюм» драмасында ол капитанны ойнагъанды. Маммеланы Ибрагимни «Сюймекликни поэмасында» – тау бийни, Дельмарны «Тамблагъы кюннге жол бер» деген драмасында – драманы баш жигити Барклейни…

Бачи улу бушуулу, къууанчлы рольланы да бирча уста баямлагъанына шагъатха Мольерни «Жалгъан доктор» комедиясын  келтирирге боллукъду. Анда Ахмат баш жигит Сганарельни сыфатын ачыкълагъанды. Тёрт сабийни атасы Сганарель кюнюн ойнап, ашап-ичип ашырады. Юйюрю апчыйды. Бир жол аны белгили доктор сунадыла. Андан ары Сганарель ашаугъа ычхынады. Ол мында хыйлачыны сыфатын алай уста кёргюзтгенди.

Ахмат «Шамай къалада» обурну аламат ойнагъаны эсимдеди. Ол обур тиширыуну Ахмат болгъанын билген къыйын эди, алай тюрлендирген эди фахмулу артист сыфатын, ауазын да. Гримни уста хайырлана билиу да анда энчи эди. Андан сора да, Токумаланы Жагъафарны «Ёртен» комедиясында, Думбадзени «Акъ байракъларында», Маммеланы Ибрагимни «Нарт Ёрюзмегинде», Ваннусну «Хан ол ханды» деген спектакльлеринде да тюрлю-тюрлю сыфатла къурагъанды. 

Кёчюрмечилик ишде кесин сынай, Ахмат Григорий Горинни «Герострат» трагедиясын ана тилде сёлешдиргенди. Анда режиссёр Атмырзаланы Магомет баш рольну – Геростратны – Ахматха тийишли кёргенди. Герострат бизни ёмюрге дери 356 жыл алгъа Эфес деген грек шахарда жашагъанды. Ол, аты келлик тёлюлени эслеринде къалыр ючюн, Артемиданы храмын – дунияда бек сейирлик жети затдан бирин – кюйдюргенди. Аны малкъар сахнада кёргюзтюу Ахматдан уллу фахму излегенди. Ол огъурлу адам, дуниягъа игилик келтирирге жаратылгъан Ахмат, оюучу, бузукъчу адамны ролюн алай керти ойнагъаны бюгюн да бек бийик фахмуну белгисинлей къалады.

Режиссёрлукъ ишде да сынагъанды кесин Ахмат – ол  Атмырзаланы Магометни «Тамаша сыбызгъы» деген жомагъын салгъанды.

Адабиятны артыкъ сюймесенг, драматургиядан, сахна санатдан да кёп билмесенг, иги артист болургъа къыйынды. Ма ол билими, бийик фахмусу, адамлыкъ шартлары Бачиланы Ахматха малкъар сахнада къараучуланы эслеринде къаллыкъ сейирлик сыфатла къураргъа онг бергендиле. 

Бачиланы Ахмат бир къауум кинода да ойнагъанды. Фазиль Искандерни «Къарт Хасанны быргъысы» деген хапарына кёре режиссёр Владимир Мотыль салгъан «Расстанемся, пока хорошие»  деген фильмде  ол элли адамладан бириди. Сценаристле Владимир Валуцкийни бла Андрей Житковну «Акъ юзмез» деген киноларында, анга алда «Афган кериуаны» деп да айтхандыла,  Афганистанда жесирликге тюшген оруслу жаш наркотикле элтген кериуан бла Ата журтуна жол салады. Анда эр кишиледен бирин да Ахмат ойнагъанды. 

Ахматны къызы Залина атасына эсгертме къанга салыннган кюн былай эсгере эди: «Театр аны иши угъай, саулай жашауу эди. Юйде да ол рольгъа хазырланыуун къоймагъанды. Жаланда кесиникин угъай, бар рольланы да билгенди. Мен да бирде анга болушханма. Аны устазлыкъ хунери болгъанды. Атам сабийлени да юйретгенди, Нальчикде бла Чегем шахарда кружокла ачып», – деген эди. 

Бачиланы Ахматны сахнада жашауу узун болмагъан эсе да, ол энчи сезимлерин, оюмларын, сахна жорукъланы тап хайырлана билгени бла  унутулмаз сыфатла къурагъанды.  Ол, керти да, ишин айыпсыз тамамлагъан актёр эди.