Маданият хазнабыздан

Бизни фольклорубуз байды, тамашады. Миллетни миллетлей сакълагъан, аны, белгилисича, маданият хазнасыды, аны тёрелери, адетлери, оюнлары, сёз байлыгъы бла тилиди.

 Биз миллет хазнабызны сакълар ючюн, школлада устазлагъа болушлукъ болсун деп, газетибизни бетлеринде кёп материал басмалай турабыз.

 Къалай хычыуун боллукъ эди устазла да сабийле бла, китапладан тышында, оюн, той бардырсала. Халкъыбызны кёп затлагъа жораланнган тёрели байрамлары бардыла. Алгъаракълада бизни элде, Кенжеде, жашагъагъан Толгъурланы Бекмырзаны аллай бир тёрели байрамыбызны юсюнден жазмаларын окъуп, жаратып, устазлагъа болушлукъгъа басмалауну тийишли кёргенме. Толгъур улу, жаннетли болсун, халкъ сюйген, кёпню билген адам болгъанды. Аны хар айтханына ышанырчады. Алайды да, «Сабан той» байрамны къуралыуу, бардырылыуу бла да устазларыбызны, окъуучуларыбызны да шагъырей этебиз.

Эрттегили ариу байрамыбыз

Эртте заманлада бу байрам уллу къууанчха саналгъанды, битеу эл къатышып бардырылгъанды. Кеси да жаз башында сабан сюрюлген кезиуге тюшгенд, анга къышны узуну хазырланнгандыла. Бек алгъа сабан сюрлюк ёгюзле тынгылы, биченни бек игиси бла багъылгъандыла. Жаз башы жууукълашханлай, кимни ёгюзю къалай багъылгъанды, ала жегиллик сабан агъачла хазырмыдыла, бу ишде хайырланыллыкъ адырла, керекле не халдадыла деп, хар зат тынгылы тинтилгенди. Ол затха багъа бичерик адамла элни акъсакъалларыны башчылыгъында сайланнгандыла.

Аны ызындан а, сабан той башындан ахырына дери къуралыулу, магъаналы бардырылырча, оноучу къауум айырылгъанды. Анга элде намыслары жюрюген, къолларындан иш келген, оюмлу сёз айта билген хайт деген жыл санда тёрт киши киргенди. Ала, келишип, хар бирини этер ишин, жумушун баям этгендиле. Ол кюнден башлап, тойгъа хазырланыу тюзюнлей аланы оноулары бла бардырылгъанды. Бек алгъа ала союллукъ малланы тергеуге алгъандыла, аш къангала ненча тууар, ууакъ аякълы мал кесилсе берекетли боллукъларын тохташдыргъандыла.

Битеу тюрк миллетледеча, Сабан тойда асламысында маркъа тай бек сыйлы къурманлыкъгъа саналгъанды. Учала биширирге усталагъа, боза, сыра этерик тиширыулагъа алгъадан окъуна эсгертилип, хар зат хазыр болгъанды. Той башчыла къоншу элледен къонакъла чакъырыуну да унутмагъандыла. Ала хайт деген жашладан экишерин эл сайын жиберип, ала бюгюн бизде сабан той боллукъду, сизни ары чакъыра келгенбиз дегендиле. Баргъан жерлеринде аланы багъалы къонакълача кёргендиле, сыйлап жибергендиле. Чакъырылгъанла уа бирсилерине къурманлыкъ малла сюрюп келгендиле. Ала кеслерине нёгерге хар элден, тойгъа къууат берирча, уста тепсей, жырлай билгенлени, къарыулу, жигит жашланы алгъандыла.

Сабан той башланнганда уа, жашла къарыуларын, фахмуларын жырлап, тепсеп, тутушуп, чаришледе ат чапдырып, къол таш, аякъ таш атып, бел, тобукъ таш кётюрюп кёргюзтгендиле. Бугъаланы тутушдургъандыла, къочхарланы, текелени тюйюшдюргендиле. Базук тартыу да эришиуге саналгъанды. Мал союп эришгенле уа, къойну, тууарны да терисин алып къоймай, хар кереклисин чирчиксиз этгендиле. Сёз ючюн, къойну сан-сан этип, эт юлюшлеге бёлюп, къара, жаулу чегилерине дери тазалагъандыла, жёрмеле, жалбауур боллукъ, сохталыкъгъа керекли затланы бир жанына айырып, ёпке-бауурундан, бюйреклеринден, шишликле этип, жыйылгъанланы сыйлагъандыла. Кимни ёгюзю къарыулуду деп, ауур томуроула, жюкле тартдырып сынагъандыла.

 Жыйылгъанла жигит жашланы атла ойнатханларына бек сюйюп къарагъандыла. Ала, ат чабып бара тургъанлай, аны къарын тюбю бла айланып, юсюне чыгъып, иер къашдан тутуп, бир жерге тюше, бир юсюне мине, бир да атны къабыргъасында санларын сын къатдырып баргъандыла, жерге салыннган жумуртханы, ат къыстау чабып бара тургъанлай, узалып алгъандыла. Бек сейири уа – иер юсюнде тёппелеринде чокай туруп баргъанлары эди. Эришиуледе хорлагъанлагъа сыйла салгъандыла. Саугъала берилгендиле, ыспас сёзле айтылгъандыла.

Аллай оюнладан сора, элде ауурлугъу болгъан тиширыуладан бирлерине (жангы келиннге), урлукъ берип, сабаннга урлукъ себиуню башлатхандыла.

Сабан тойгъа союлгъан малланы башларын биширгендиле. Аны таматаны аллына салгъандыла. Ол онг къулагъын къонакъла бла келген жашха, сол къулагъын столгъа къарагъан шапа жашха, къулакъларынг иги эшитиучю болсунла деп, бергенди. Кёзлерин, жаякъ этлеринден тигимлени аш къангада олтургъанлагъа юлешгенди, эти ашалып бошалгъандан сора, тюп жаягъын тишлери бла къошуннга салып, бир белгили жерге басдыргъандыла. Кюз артында тирлик жыйыу башланнганда, аны чыгъарып, къурманлыкъ этип, алгъыш сёзле айтхандыла, тишлерин алайда болгъан адамлагъа юлешгендиле. Тиш алгъанла аны жаз башында сабан той башланнгынчы асырагъандыла. Баш сюекни уа, узун къазыкъгъа чанчып, сабанлагъа кёз тиймесин деп, бахча ыржылада кёп заманланы тутхандыла.

***

Быллай материалла миллет тарыхыбызны, ёзегибизни да унутмазгъа уллу себеплик этерле деп ышанабыз. Школлада, элледе да эрттегили ариу тёрелерибизни аз-аздан жангырта барыу бизни кючюбюздеди. Ол халкъны бирикдирген, жууашландыргъан ариу юлгюдю.