Халкъны бирлигини, аны кючлюлюгюню эмда махтаулугъуну шагъаты

1945 жылда 24 июньда Къызыл майданда Уллу Хорламны тарых магъанасы болгъан Парады бардырылгъанды.

Москвада Хорламны Парадын бардырыуну юсюнден буйрукъну Сталин 1945 жылда 22 июньда къабыл кёргенди. Алай анга къатышырыкъ аскерчиле бла офицерле ара шахаргъа 10 июньда окъуна жыйылгъандыла – экинчи кюн аны репетициясы башланнганды. 

«Жуков алсын!»

 1945 жылда 24 июньда, эрттенликден жауун тама,  Москвада кюн мутхузду.  Маршал Жуков уяннганлай, Аскер-хауа кючлерини командующисине сёлешеди – самолётла Къызыл Майданны башы бла учаллыкъмыдыла? Болсада деменгили къыралыбызны ара шахары Хорламны Парадына хазырды.    

Хорламны Парадын Сталин кеси алмай, бу жууаплы ишни Жуковха нек ышаннганыны юсюнден оюмла тюрлю-тюрлюдюле. Совет Союзну Жигити Алексей Ворошилов интервьюладан биринде былай дегенди: 

- Маршал Коневни жашы Сталинни жашы Василий бла ат чаришлеге кёп кере къатышханды. Бир жол Василий анга быллай жашырын хапарны айтханды: «1945 жылда Манежге Буденный: «Бек тынчды»,-деп, атларындан бирин келтиртедиле. Сталин анга ёрлегенлей, ол, чочуп, атлыны жерге атып къояды.  Бачамагъа энтта бир кере кёрюрмю эдинг дегенлеринде, ол а: «Ансыз да къыяулу болдум, Парадны Жуков алсын», - деп къояды. 

Алай энтта башха  оюм да барды. Сталин Жуковну дачасына чакъырады да, атха минип айланнганны унутханмыса, деп соргъанды. Маршал а эркин заманда чариш этмей къоймайма, деп жууаплагъанды. Ол кезиуде Сталин Жуковха Хорламны Парадын аллыгъын, анга башчылыкъны уа Рокоссовский этеригин билдиреди. 

Маршал оноугъа сейирсинеди, алай кёз-къулакъ бермей: «Быллай уллу ышаныулукъ  ючюн сау болугъуз, алай Парадны сиз алсагъыз иги боллукъ тюйюлмюдю?» - деп соргъанда,  Сталин: «Парадланы алыргъа къартма, сен жашыракъса»,-деп жууаплагъанды, деп жазадыла тарыхчыла. 

Бир тюрлю чурумсуз

Парадха къатышырыкъ аскерчилени, офицерлени  сайлау къаты баргъанды: фронтда кёргюзтген жигитликлери бла бирге  тыш сыфатларына да къаралгъанды. Хорламны аскерчисини ёсюмю 170 сантиметрден алаша болмазгъа тийишлиди!  
Маршалла, генералла, офицерле кёксюл-тенгиз бетли аскер кийимлени да биринчи кере анда кийгендиле. Ары дери уа мундирле кюл бетли болгъандыла. 

Парад башланнганлай,  жауун жауады. Кюн жаланда кече аязады. Аны ючюн хауа парад бардырылмай къалады. Сталинни юсюнде плащы, аякъларында уа ботылери бар эдиле. Алай маршалла уа ич кийимлеге дери жибигендиле. Рокоссовскийни мундири къуругъандан сора, асыры олтургъандан, аны тешалмай, кесип алыргъа тюшгенин жазадыла тарыхчыла. 

Энтта бир сейир шарт. Парадда Сталинни шинелине чулгъап, аскерчиле къолларында итни элтгендиле – аты Джульбарс. Урушну ахыр кезиуюнде ол 7468 минаны бла 150 топну тапханды. Алай Парадны аллында кюн жаралы болады. Аны билгенлей,

Сталин шинелин берип, Джульбарсны аны юсюне салып элтирге буюрады. 

Гитлерчи байракъланы чыгъарыргъа сайланнган аскерчиле бу къужур хапарны билгенлеринде, аланы къолларына алыргъа унамай тохтагъандыла. Фронтда къанларын тёкген жигитлеге  буйрукъ берирге бир адам да базынмады, алай бу артыкъда магъаналы кесекни кетерирге жарамайды. Оноу этип, аскерчилеге къалын териден къол къапла кийдиредиле. 

Душманны байракъларын жерге быргъау

9 сагъат 47 минутда Жуков Спасс къабакъладан чыгъады. Къызыл Майданда «Парад, смирно!» деген буйрукъ эшитиледи. Курантла он кере урадыла.

«Жюрегим асыры ургъандан, чыгъыпмы кетеди деп болгъанма. Глинканы хар бирибизге да багъалы «Славься» макъамын согъуп башлайдыла. Тёгерек шумсуз болады. Парадны командующиси Маршал Рокоссовскийни шарт буйрукълары эшитиледиле. Сёзсюз, ол менден да бек къайгъырады. Алай аны сёзлерине эсими салып тынгылайма да, сабыр болама», - деп эсгере эди Жуков ол кюнню.

Парадда белгиленнген битеу жумушла да бир тюрлю чырмаусуз, кемчиликсиз  толтурулгъандыла. Полкланы ахыр тизгинлери Мавзолейни аллы бла ётгенлей, къууанчлы макъамла тохтатылып, дауурбасланы суху тауушу эшитиледи.  Мавзолейге сейир тизгин жууукълашып башлайды: 200 совет аскерчи фашист дивизияланы аскер байракъларын жерге жетдире чыгъарадыла да, аланы   Мавзолейни аллында салыннган кётюрмеге  быргъайдыла… Ызы бла байракъланы, къол къапланы, кётюрмени да шахардан узакъда кюйдюргендиле. 

Таулу жигитле 

Хорламны Парадына Къабарты-Малкъарны жигит уланлары бла къызлары да къатышхандыла. Аланы араларында Совет Союзну Жигити Михаил Яхогоев да бар эди. 
Аскерчилени тизгинлеринде Биттирланы Чапай да болгъанды. Ол Ленинград ючюн сермешлеге къатышханды, Эстонияны, Латвияны, Литваны гитлерчиледен тазалагъанды. Аны кёкюрегинде Ата журт урушну Орденини 2-чи даражасы, «Сталинградны къоруулагъаны, «Уллу Ата журт урушда Германияны алгъаны ючюн» эм башха майдалла жылтырагъандыла. 

Бабугентчи жаш артиллерия бёлюмню командири  Бёзюланы Хаким а 1945 жылда 24 июньда аскерчи нёгерлери бла Къызыл Майданда Хорламны Парадына къатышырыкъма деп суннган да болмаз. Ол Сталинград ючюн къанлы сермешлеге къатышханды, Ростовну душмандан къоруулагъанды, Днепрни жюзюп ётгенди, Радомышль, Новгород-Волынский, Житомир, Бердичев, Белая Церковь деген шахарланы бла эллени эркин этгенди. 

Гергъокъланы Исмайылны онеки сабийинден жашлары барысы да эмда къызы  Софият Уллу Ата журт урушха биринчи кюнледен окъуна къатышхандыла. Аладан ючюсю – Махмут, Мухтар эм Софият 1945 жылда Москвада Хорламны Парадында болгъандыла.  Гвардий майор Гергъокъланы Махмут 27-чи миномёт бригаданы 254-чю миномёт полкуну радиобёлюмюню командири болгъанды. Мухтар а Москва ючюн сермешлеге къатышханды, Берлиннге дери жетгенди. Ол «Сталинградны къоруулагъаны ючюн», «Москваны къоруулагъаны ючюн» майдалла бла саугъаланнганды. Софият Ашхабадны медицина институтун бошагъанды, 1943 жылда фельдшер болуп урушха кетгенди. Ол  медицина службаны подполковниги деген чыннга дери ёсгенди.