Унутулмасын киши да

Бу статья газетибизни  1996 жылда чыкъгъан  номеринде басмаланнганды. Аны автору филология илмуланы кандидаты Хаджиланы Танзиляды.  Минги таугъа чыгъыуну тарыхыны бир кезиуюн энтта да эсге салыуну тийишли кёргенбиз.

Ата журтларын таулула хар заманда да Минги тау бла байламлы этип келгендиле. Ол аланы кёп ишлеге учундургъанлай тургъанды. Минги таугъа чыкъгъан адамлагъа уа халкъ жыр такъгъанды, аланы юслеринден кёп таурухла, хапарла да жюрюгендиле. Ала юлгюге айтырча аллай батыр эмда кючлю адамлагъа саналгъандыла.

Минги тауну башына чыкъгъан жигит жашларыбызны: Сотталаны Ахияны, Жаппуланы Жабраилни, Хаджиланы Сейидни, Тилланы Юсюпню, Беппайланы Исмайылны, Беккиланы Исмайылны эм кёп башхаланы атлары халкъны аузунда жюрюйдюле. Ала жаланда республикабызда угъай, андан тышында да белгили адамла эдиле. Жарсыугъа, тарыхда уа ол махтаулу жашларыбызны бир-бирлерини атлары, аланы терсликлери да болмай тургъанлай, «унутулгъандыла». Бусагъатда уа, алгъын затланы болгъанларыча тюз кергюзтюрге онг ачылгъанда, биз 30-чу жыллада Минги таугъа кёп кере чыгъыуну тарыхын жангыдан тохташдыра барыргъа керекбиз. Бир къауум сылтаула бла (уруш, кёчгюнчюлюк) аланы юслеринден материалла тас болгъандыла. Аны себепли ол жыллада болгъан ишлеге къатышханла сау къадарда, биз Минги тау бла байламлы шартланы барысын да тохташдырыргъа борчлубуз. Нек дегенде, Минги тау бизни республиканы ёхтемлиги, бизни халкъланы жашауларыны бир кесеги болгъанлай къалады.

Бу статьяда сёз Минги таугъа 30-чу жыллада чыкъгъан адамланы бир къауумларыны юсюнден барады. Малкъар халкъны къыраллыгъы къайтарылмаса эди, аланы атлары, баям, ёмюрледе да «унутулгъанлай» турлукъ болур эдиле.
1936 жылда март айны ал кюнлеринде комсомолну Элбрус райкому Жаш тёлюню Битеусоюз Ленинчи Коммунист биригиуню (ВЛКСМ-ни) X съездини намысына Минги таугъа чыгъыуну къураргъа деп, алай оноу этген эди. Районну комсомолчуларыны, жаш адамланы бир къауумлары Минги таугъа чыгъарны аллында аны этегинде 2О кюнню аяусуз хазырланнгандыла. Аланы сынаулу альпинистле юйретгендиле.

25  мартда, танг атарда 33 адам (аланы 7-си къызла болгъандыла) Минги таугъа чыгъып тебиреген эдиле. Аны юсюнден «Социалистическая Кабардино-Балкария» газет 1936 жылда 28 мартда былай жазгъанды: «25  мартда комсомолчула, аланы кебюсю уа комсоргла, райкомну секреторлары, ВЛКСМ-ни Элбрус райкомуну бюросуну членлери болгъандыла, Минги тауну айырысына чырмаусуз жетген эдиле. Былайда комсомолчула эки къауумгъа юленшиннгендиле. Бир къаууму жетеулен болуп, район ОСОАВИАХИМ-ни председатели Къудайланы Оюсну башчылыгъында Минги тауну кюнбатыш  жанындан, башха къаууму уа (8 адам) Байдаланы Асланны башчылыгъында кюнчыгъыш  жанындан ёрлеп башлагъан эдиле.

Къалгъан комсомолчула уа аланы тауну айырысында сакълап къалгъан эдиле... Сакълай кетип, ёрлегенле кёп къалгъанларында, ала энишге тюшюп тебирегендиле. Аланы быр къаууму (8 адам), бир бирге жипле бла тагъылышып, Пастуховну ышыгъы таба терк тигелеп башлагъанды. Ол кезиуде альпинистледен бирини аягъы учхалап, къалгъанланы да ызындан тартып, энишге тюшюп кетгендиле. Алагъа жол кёргюзте баргъан Жаппуланы Исмайыл энишге сыпдырылып баргъанланы къутхарыр ючюн бек къаты кюрешгенди. Алай башындан тюшген ташладан къутулур амалы болмагъан Исмайыл да алайда ёлгенди.

Ол бушуу хапарны эшитгенлей окъуна, областьны альпинист клубу къутхарыучуланы отрядларын къурайды.

Альпинистле жыгъылып тюшген жерге жолдашла Черкесов, Звонцов, Антонов баргъандыла. Тюше туруп, сынаулу альпинист Жаппуланы Исмайыл, Курданланы Абдуллах, Таймазланы Хасан эм Хусейналаны Рахимат ёлгенлери тохташдырылгъанды. Тёртеулен жаралы болгъан эди: Ёзденланы Айшат, Геккиланы Аминат, Журтубайланы Зулейха эмда Геккиланы Шамил».

Шагъатланы айтыуларына кёре, ол кюн битеу республикада бушуулу кюннге саналгъан эди. Эски Кругозорну биринчи таласында ёлген комсомолчуланы атлары эмда аланы ёлген кюнлери уллу ташны юсюнде жазылгъандыла. Халкъ а алагъа атап жыр такъгъанды. Ол Бахсан аузунда бюгюнлюкде да жырланады.

Ол жыл Минги таугъа чыкъгъан 33 адамны тукъум атлары не республиканы архивлеринде, не газетледе бла журналлада табылмагъандыла. Болсада ол ёрлеуге къатышхан Теммоланы Юсюпню, Боташланы-Журтубайланы Зулейханы, Отарланы Рабийгъаны, Батчаланы Магомедни эмда Макытланы Юсюпню хайырындан 32 адамны аты тохташдырылгъанды.

Балаланы Кёккёз, жол кёргюзтюучю Жаппуланы Нашы, Залийханланы Хызыр, Къудайланы Оюс, Макытланы Юсюп, Мамукаланы Мурат, Теммоланы Юсюп Минги тауну кюнбатыш  тёппесине чыкъгъандыла.

Кюнчыгъыш  тёппесине кётюрюлгенле уа была болгъандыла: Алчагъырланы Исмайыл, жол кёргюзтюучю Байдаланы Аслан, Байдаланы Кямал, Борчаланы Аубекир, жол кёргюзтюучюле Жаппуланы Наны, Къартлыкъланы Билял, Сотталаны Махмуд, Тилляны Ахия. 
Минги тауну айырысына жетип, андан къайтхан къауумгъа уа Борчаланы Кёккёз, Геккиланы Шамил, Геккиланы Аминат, Гуданаланы Сейжан, жол кёргюзтюучю Жаппуланы Исмайыл, Журтубайланы Алий, Журтубайланы Зулейха, Залийханланы Магомед, Къурданланы Абдуллах, Отарланы Рабийгъа, Таймазланы Хасан, Ёзденланы Ачах, Ёзденланы Айшат, Хусейналаны Рахимат, Этезланы Абат киргендиле. 

Минги таугъа ёрлеуге дагъыда партияны Элбрус райкомуну секретары Михаил Васильевич Скрепцов эмда ВЛКСМ-ни инструктору Валя (жарсыугъа, аны тукъум атын киши эсине тюшюралмагъанды) къатышхандыла. Жолда Валяны бла Скрепцовну халлери осалгъа кетип, комсомолчуладан бири – Батчаланы Магомед алагъа артха къайтыргъа болушхан эди. 

Бу адамланы кёбюсю ёлгенди. Март айны ол кюнлеринде алагъа 16-18 жыл болгъан эди. Тёрт жылдан сора уа аланы кёбюсю фронтха кетгендиле. Мамукаланы Мурат (1943 жылда ёлгенди), Балаланы Кёккёз, Батчаланы Магомед, Борчаланы Аубекир, Залийханланы Магомед, Залийханланы Хызыр, Къудайланы Оюс, Макъытланы Юсюп, Теммоланы Юсюп урушда жигитликлери ючюн орденле эм майдалла бла саугъаланнгандыла. 

Артда уа халкълары бла бирге ала 13 жылны кёчгюнчюлюкде инжилгендиле… «Мени тёлюме къыйынлыкъла сынаргъа тюшгенди, - дегенди бизни бла ушагъында Минги таугъа чыкъгъанладан бири Теммоланы Юсюп. – Аны себепли мен Аллахдан биз сынагъанны энди сабийлерибиз, туудукъларыбыз угъай да, жер юсюнде бир адам да сынамасын, деп тилейме».

Ол 33 адам 1936 жылда мартда Минги таугъа чыкъгъанлы бу кюнледе 60 жыл болады. Минги тауну кюнчыгъыш  эм кюнбатыш  тёппелерине къышда кёп адам ол заманда биринчи кере чыкъгъан эди. 

* * *

Минги таугъа чыкъгъанлагъа аталып этилген бу жырны Бахсан аузунда эки-юч тюрлюсю жюрюйдю. Халкъ бек сюйген жырладан бириди ол. Бизни элледе бу жыр жырланмагъан той да, къууанч да болмаучуду, деп айтадыла Бахсан аузуну адамлары. Бу щёндю басмаланнган тюрлюсюн мен 1985 жылда Геккиланы Махмуддан жазып алгъан эдим. Ол айтханнга кёре, жырны Орусбийланы Хамид такъгъанды. Адамла бу жырны асыры сюйюп жырлагъандан, аны ким этгени унутулуп, ол халкъ жыр болуп къалгъанды. 

Минги таугъа чыкъгъанланы кюйлер жырлары.

— Атха мин, делле, минмедим, анам,
— Бичен чал, - делле, чалмадым.
Ажалым къойгъан болмаз эди, кюнюм,
Хайырсыз таудан къалмадым.

Бизни Минги таугъа тебиретедиле,
Эки отрядха юлешип.
Жууукъ-ахлула ызыбыздан жиляп, 
Урушха сюргенча кюрешип.

Мен юйюбюзден, атланып чыкъгъанлай,
Ышанмагъанем халыма.
Къарт анамы аманат этип чыкъгъанем
Къарындашчыгъым Наныгъа.

Минги тау деп да атына айтылмаз эди Наны.
Ууагъа таулача тау болса.
Бызынгыдан келип, Быллымда къалмазек Наны,
Ол жарлы атабыз сау болса.

Ол иги атам ёлгенли, къызла,
Анам а этиучед аталыкъ.
Эр киши къуллукъну анама къойгъанма, 
Кесим этиучем шапалыкъ.

Биз Минги таугъа чыгъып барабыз,
Бюгюн а Минги тауну кюнюд деп.
Ол жарлы анам алай сытыллыкъ сунама:
- Бу мени балам тюйюлд деп, — деп.

Мен Минги таугъа айланып къарасам,
Къан жауарыкъгъа ушайды.
Альпинистлени ашыргъанла да 
Ол Наны бла Ишайды.

Ол Ишай алай ышара, кюле келгенед, 
—Хасан къайсыгъызны тилейди, — деп, 
—Къайсы къаракъашны жюрек тамырлары
Ариу Хасан ючюн кюед, — деп.

Жип юзюлгенлей, алай а къычырдым:
— Хасан, бери уа неге келдим? — деп.
Ол ариу кёзлерин ачып, къысып къойгъанед:
— Мен да сени ючюн ёлдюм, — деп.

Аны анасына къалай а барайым, къызла,
Сюйген а баласын ёлтюрюп.
Сени тенг жашларынг, Хасан, алай а элтсинле,
Бизни бир бачхычха кётюрюп.

Жюрегим а ачып, этген а къаргъышым а
Бир женгил къабыл болгъанед.
Башымдан а акъгъан къара уа къанымдан, кюнюм,
Мени аузум, бурнум толгъанед.

Ясынымы окъугъанем, къызла,
Мен Минги тауда олтуруп.
Ол ариу Хасаным жан бере турады кюнюм,
Кёзлерин къандан толтуруп.

Бир ариу чыгъып, кетиб а бараек,
Эки да тёппесине да юлешинип.
Ол иги Ишай алай а эннгенед, къызла,
Жаны уа чыкъгъынчы, кюрешип.

Къара гулла бла, къара баш ау салып,
Барлыкъма да Уллу Бахсаннга.
Мындан сау энсем, деп сёз да берип къойгъанем
Мен да Таймазланы Хасаннга.

Уллу ныгъышдан алай тилерикме:
— Къонакъма, къонакъча алыгъыз.
Дуниялыкъда жашау жазмагъанды Аллах,
Бизни бир къабыргъа салыгъыз. 
(Къарачай-малкъар фольклор. Хрестоматия. Нальчик,1996 г.)