Быллым къаланы къатында

Алгъаракъда Быллымгъа бардым. Бийик къаяла къучагъында   ариу ёзенде орналгъан тау эли. Чукуйлары акъ булутланы жырып кёкге чыкъгъанла элни тёгерегине тизилип, къалалача сюеледиле.
Жомакълы жер. Ненча келсем да бери, кёзлерим тоялмайдыла ариулукъдан.

Къаяла ауушну ортасы бла уа  Басхан сууу ёмюрледен  бери да Минги тауну этегинден, ёзенлени  суудан къандыра, бирде ариу жырла айта, бирде уа къутура, жагъаларын ашай, узакъ тенгизге жортады.

Алагъа къарап сагъыш эте тургъанлай, Ёзденланы Аубекир бла Ахматланы Зауурбек келедиле. Экиси да быллымчыла, элни тийресин иги билген жашла.

Ала бла Къала къолгъа ётебиз. Революциягъа дери бу тийрелени  иеси тау бий  Малкъарукъланы Дадаш болгъанды. Ол бу жанында кёп мал тутханды. Биринчи болуп промышленность халда бишлакъла чыгъарып тебиреген эди. Алгъа голландия бишлакъла, ызы бла уа швейцария бишлакъла.

Къала къолну башланнган жеринде Дадашны мал орунлары бар эди. Шёндю аланы хуна ызлары къалгъандыла. Андан бираз ёргерекде уа – Дадашны оюлгъан юйю.

Къол  ичи бла гитче суу барады. Аны сол жанында, бийик тауну башында оюлгъан хуна ызла кёребиз. Зауурбек айтады: «Хазар къала деген олду. Ары жетерикбиз. Ары барыр ючюн, къол  ичи бла ёрге Саниятны дорбунуна дери жетерикбиз. Андан онг къолгъа бурулуп, тауну башына чыгъып, энишгерек  баргъанлай а  – къала», – дейди.

Зауурбек аллыбызда, Аубекир экибиз аны ызындан ашыкъмай атлайбыз.  Жолубуз тикден-тик,  бираздан суудан ётерге да  тюшеди. Аны ары жанында  уа къаяда дорбун барды. Артыкъ уллу  тюйюлдю, былай бир отоу тенгли  болур.

Зауубек аны кёргюзтюп айтады:  «Бу Саниятны дорбунуду. Мен эшитип билгенден, Саният Кючюкланы келинлериди. Ала бийле эдиле. Революциядан сора эрин тутуп кетедиле. Кесине уа элде жашаргъа къоймайдыла. Ол заманда Саният, гитче къызчыгъын да алып, бу дорбунда жашап тургъанды. Халкъ Азиягъа кёчюрюлгюнчюге дери. Андан бери анга  Саниятны дорбуну дейдиле».

Аны бери ал жаны бла сыртны башына чыгъабыз. Анда уа уллу аяз къарыусуз адамны жыгъарыкъды. Дагъыда бираз баш сюрен баргъанлай, къалагъа жетебиз. Къала дегенде да, андан къалгъан оюлгъан хуна ызлагъа.

Алайдан тёгерек-баш туура кёрюнеди. Буруннгу  таулула да биле эдиле аллай журтлагъа жер сайлай.

Тарыхчыла айтханнга кёре,  муну аты Хазар къалады. Хазар патчах Иосиф онунчу ёмюрде жаза эди  Хазарияны къыйырында Грузия бла чекде бийик таулада «Баси», «Бас» деген хазар миллет жашайды деп. Ол миллетденди аты таурухлада айтылгъан Басият да. Малкъар бийлени бир къаууму да андан башланады. Къаланы уа Акъсакъ Темирни аскерлери ойгъандыла онтёртюнчю ёмюрню аягъында, тау ауузлада башха къалаланыча.

Башында айтханымча, шёндю аны оюлгъан хуналары турадыла,  озгъан заманланы эсгертмелерича. Бираздан ала да жокъ боллукъдула. Ол тийрелеге тышындан келген кёпле чыгъадыла. Бир кюн бири бир ташны сыртдан энишге тёнгертир. Экинчи кюн а – башхасы. Алай бла бираздан къаланы ызы да къалмаз. Дагъыда арт кезиуде тёрт чархлы мотоциклле  бла баргъанла да кёп  болгъандыла. Ала уа къыртишни бузадыла. Бир ётселе окъуна, жерни къара топурагъын ачадыла. Аяз болгъан жерледе уа къыртиши кетсе, аны топурагъын жел алады.

Бурунда таулула аллай жерлеге геммешлени окъуна жибермегендиле. Аны гышмысы жютюдю, ол къыртишни тешип, топурагъын ачады,  деп. Тарых магъаналы жерлеге аяулу къараргъа керекди. Къала къол да аллай тийрелерибизден бириди. Аубекирни  бла Зауурбекни хайырларындан халкъыбызны бек эртте ишленнген журтларына барып, аланы кёрюп къайтдым.

Кёп сагъыш этдим алайда. Нечик къыйын жашау эте келгенди миллетибиз, тик къаяланы тёппелеринде юй-журт ишлерге кюрешип. Аллай жерледе окъуна тынчлыкълары болмагъанды таулуланы. Болсада халкъыбыз бюгюнлюкде аладан да иги журтла ишлеп жашайды тарыхлы ата журтунда.