Халкъла эм тёлюле араларында поэзия салгъан кёпюрле

Белгилисича, Къабарты-Малкъарда Китапланы сюйгенлени жамауат биригиулери бла Къулийланы Къайсынны  Мемориал юйю-музейини ишчилери къурагъан «Къайсынны от жагъасында» деген проект ючюнчю жыл ишин бардырады. Аны чеклеринде Чегем ауузунда, Эл-Тюбюнде Къулийланы ата-бабалары тургъан жерде, битеу дуния таныгъан закий поэтни туугъан юйюне жыл сайын кезиулю къонакъла барадыла. Проектни энчилиги – анга жыл санына, тутхан ишине да къарамай, ким да къатышыргъа боллукъду. Алай а бу аллында айтылгъан биригиуню жашаулары келген адамлагъа энчи кёз къарамы барды – ол солуугъа чыкъгъанлары бла байламлы жашау халлары тюрленнген адамланы болумларын адабиятны юсю бла тынчлыкълы, аны бла бирге сейир этерге излейди, ол муратны ал жерге салады, алагъа энчи эс бёледи. Обществода ишлеген «Анна» атлы адабият клуб да анга себеплик этеди.

Бу кюнледе Китапны сюйгенлени биригиулерини таматасы Наталья Петровна Шинкарёваны башчылыгъында бир къауум адам белгили назмучуну туугъан жерине барыргъа, ол сюйген таулагъа да къарай, поэтни аламат назмуларын окъургъа, назмучуну ариу, ёхтем хапарлары бла эсгерирге сюйгендиле.

Бу аламат ишге деп, ала энчи кюнню сайлагъандыла – 6 июньну. Кёп жыл алгъа ол кюнде Россейде белгили Александр Пушкин туугъанды, бизде уа Къайсынны обасы сюелгенди. Аланы эсгерирге окъуучулары Къайсынны туугъан жерин,  аны арбазын сайлагъанлары да сейир тюйюлдю: Къайсын Пушкинни кесини устазына санагъанды.

Ол кюн эрттенликде алтмышдан артыкъ адам - бу тёрели ишге эрттеден къатышыучула, жангыла да, Чегем ауузуна кётюрюлгюнчю, танг эрттенликде Чегем шахарда поэтни Мемориал музей юйюню арбазына жыйылгъандыла. Алайда дуния игилигине махтау салгъан, адамлыкъны тауларыны бийигине кётюрген Къулийланы Къайсынны къабырына баш ургъандыла, обасына гюлле салгъандыла. Ары тюрлю-тюрлю миллетлени келечилери келгендиле: таулула, оруслула, къабартылыла, къарачайлыла, татарлыла… бар республикада жашагъан халкъланы, башха республикаланы да келечилери. Аланы барына да таулу Къайсынны бла орус Пушкинни поэзиялары тин юйча байламлы болгъаны сёзсюздю.

Хар замандача, Чегемде музейни директору Къулийланы Фатима къонакълагъа экскурсия къурагъанды. Ала поэт бла байламлы болгъан сейирлик экспонатланы кёргендиле, аланы тарыхлары бла шагъырей болгъандыла. Къонакъланы араларында Къарачай-Черкесден поэт, кёчюрмечи Дудланы Мусса бла «Кредо» поэзия театр бла бирге аны таматасы Николай Трофимович Прокопец да болгъанларын энчи белгилерчады. Алай бла къонакъла Чегем ауузуна, поэт илхам хауасын солугъан жерге, Эл-Тюбюне атланнгандыла.

Къулийланы тукъум юйлеринде хауа башхады. Ары киргенни жюреги башха тюрлю, терен эм ачыкъ сезеди Къайсынны поэзиясыны таркъаймаз магъанасын. Бу проектни къурагъанланы тёрелеринде болгъаныча, ары келгенле чыгъармачылыкъны сыйлылыгъын бютюнда бек сезгендиле. Алагъа ол шартда Пятигорскдан келген «Кредо» атлы поэзия театр да болушханды. Наталья Петровна быллай жангылыкъла кийирип, окъуучуланы сейирлерин ёсдюргени хакъды.

Алгъа Наталья Петровна Къайсынны жашау эм чыгъармачылыкъ жолундан, ол Пушкинни къалай багъалагъаныны юсюнден да магъаналы хапар айтханды. Ол бу болумда керек сёзню Къулийланы Фатима андан ары бардыргъанды. Ол бу проект къалай башланнганын, аны хазырлау къалай баргъанын, назмула къалай сайланнганларын да билдиргенди. Аланы санлары быйыл къыркъ бирди – поэтни бизден кетген жыллары бла саналады.

«Кредо» театр кесини энчи программасы бла келгенди ары. Ол программа Къулийланы Къайсынны бла Пушкинни назмуларындан къуралгъанды. Орус культураны иги билген, сюйген да этген Къайсын Пушкинни ана тилге кёчюргени бла да белгилиди. Ол шарт да эсгерилгенди.

Чегем аязы, Къайсынны арбазында къуралгъан сахнада окъулгъан назмулагъа тынгылай келип, аланы ахырларын къаялагъа алып кетип, ала да къайтаргъанча кёрюне эди. Жаш артистле,  жюрек бла ётдюрюп, ма алай сезимли окъугъандыла аланы, эшитип тургъан ала ёмюрлюк болгъанларын ангыларча.

Бек сейири уа, назмулагъа тынгылагъанланы къарамлары къалай тюрленнгенине къарагъан эди: ачыкъ кёкню тюбюнде, уллу поэтни туугъан жеринде жаш окъуучула бла жашау сынаулары ауурлукъ берип тургъан тынгылаучуланы бир этген кюч келе эди ол поэзиядан. Солууларын тыйып тынгылагъандыла ала,  Къайсынны ауузундан кеслери эшитген назмулагъа къайтып. Айтханларына кёре, аланы алдагъы эсгериулерине жангы жаш ауазла къошулуп, уллу тарыхха къошумчулукъ этгенча кёрюннгенди аланы хар бирине. Ма алай олтургъандыла ол кюн Къулийланы эрттегили от жагъаларында тюрлю-тюрлю миллетли, тюрлю-тюрлю ана тилли къонакъла, инбашларын бир бирге тийире, поэзия берген зауукълукъну юлеше. Ол шарт а кёп затны айтады. Бек биринчиден, поэзиягъа миллет чекле болмагъанларын, ол жюреклени байлагъанын.

Чегем ауузунда Эл-Тюбюнде бу башха жыйылыулагъа ушамагъан тюбешиу жылдан-жылгъа кюч ала баргъаны, Къайсынны чыгъармачылыгъына жууугъуракъ болургъа итиниу, аны назмуларында жангы терен магъана табыу кёплеге керек болгъаны бу жол да ачыкъланнганды. Ары келгенле кеслери да окъугъандыла эки уллу поэтни айырып сюйген назмуларын, аланы юслеринден хапар айтхандыла. Алай бла арада сахна айырмалыкъны кетерип, жюрек жылыулу болум къурагъандыла. Ол шарт а бу ишни къурагъанланы, ол санда Наталья Шинкарёваны бла Къулийланы Фатиманы къыйынлары бош кетмегенин айтады: жашаулары келген адамла бла ишлей, жаш адамланы да ол ишге къатышдыра, ала тёлюлени араларында кёпюрле саладыла.

Чегем ауузундан чыгъардан алгъа ары баргъанла, тёреде болгъаныча, тёгерекде айланнгандыла, поэт назмуларына кийирген, анга илхам берген ариу табийгъатны кеси кёзлери бла кёргендиле, Жылгы сууундан уртлагъандыла.