Жыл сайын Кавказны атын битеу дуниягъа танытдыргъан Къулийланы Къайсынны туугъан эм дуниясын алышхан кюнлеринде бютюн ачыгъыракъ эшитебиз ауазын. Ол кюнледе аны жаланда поэзиясыны юсюнден угъай, адамлыкъ шартларыны юсюнден да сагъыш этебиз.
Къайсынны бек магъаналы ышаны – ол халкъыны керти жашы эди. Сейирлик шартладан бири: Къулий улугъа Азиягъа бармай, кёчгюнчю да болмай, инсан эркинликлерин да тас этмей, Москвадан бла Ленинграддан къалгъан, къайда сюйсе да жашаргъа эркинлик берген эдиле. Ол заманда окъуна Къайсын белгили поэт эди, бютюнда уруш жыллада аты айтылгъанлай тургъанды. Фронтчу белгили назмучугъа эркинлик бек керек эди! Алай ол кеси ыразылыгъы бла халкъы болгъан зинданнга атлагъанды. Къыйынмы эди анга, азат жанлы поэтге, «спецпереселенец» болургъа - Уллу Ата журт урушдан жаралары бла къайтхан, фашистлеге къажау кюрешде жанын аямагъан адамгъа?! Чексиз къыйын эди. Алай ол кезиуде да миялача сынмагъанды жюреги, нек дегенде ол тауланы этеклеринде таш юйде ёсген таулу эди. Бусагъатда асламыбыз жаланда кесибизден эм бек жууукъларыбыздан сора бир инсаннга къайгъырмайбыз. Къайсын а халкъына къайгъыргъанды…
Борис Пастернак письмоларында энчи чертгенди: «Къайсын, сиз орус тилни уста билесиз, жазыгъыз орус тилде», - деп. Алай закий Къайсын тилле барысы да сакълансала сюйгенди, энчи ана тилине аталгъан назмуларын окъусанг, ангылайса ол хар адам да ёз тилини къадары ючюн жууаплылыгъына толу ийнаннганды. Ийнанабызмы биз бюгюн? Ол ийнаныу – ийманды! Нек дегенде тюрлю-тюрлю халкъланы, тиллени, жаныуарланы, битимлени, тенгизлени жаратхан биле болур эди не зат этгенин. Жюзле бла ёлгендиле тилле жер башында! Жууапсыз, иймансыз адамланы хаталарындан. Бюгюн Къайсынны осуятларын эсгергенибизде, бек алгъа малкъар тилге сакълыгъын, анга чексиз сюймеклигин айтыргъа керекбиз. Бусагъатда уа тилибизге сакъбызмы? Кёп таулуму окъуйду китап, газет, журнал малкъар тилде?..
Къулийланы Къайсын аз санлы халкъны да дунияда кесини жери болгъанын жазгъанлай тургъанды. Эшитилгенмиди аны ауазы, ангылаялгъанбызмы поэтни дерслерин? Угъай! Халкъла тенгдиле барысы да, хар бирини энчилиги сакъланыргъа керекди, дегенди Къайсын. Ол мамыр жашаугъа чакъыргъанды. Фронтчу поэт жер башында урушланы хаталарындан аналаны жюреклери жаралы болгъанларын, сабийле да жоюлгъанларын, ёксюзле болуп жилягъанларын да тохтаусуз айтханлай тургъанды. Ала тюз бу такъыйкъалада жазылгъанчадыла.
Къайсын, сёзсюз, бек кючлю поэтди, аны юсюнден къырал башчыладан башлап, белгили жазыучулагъа, жамауат ишчилеге кёпле айтхандыла, жазгъандыла. Алай былайда бир соруу барды: бети, адамлыгъы болмагъан фахмулу поэт а бола болурму? Къайсын, жаланда жангыз Къайсын къол салмагъанды башха жазыучулагъа къажау жазылгъан къагъытлагъа. Бир адамны сюрмегенди, болмагъанды ызындан, аманлыкъ тежемегенди. Къыйын ауругъан кезиуюнде окъуна анга тюрлю-тюрлю тилекле бла келгенлеге тынгылагъанды, болушханды. «Жерлеш», «туугъан жер», «таулу» деген сёзле багъалы эдиле поэтге.
Поэзия ариу назмула сунадыла бир-бирле. Хау, ариулукъ барды поэзияда. Алай анга философия да, публицистика да киредиле. Поэзия тамырлары терен болгъан кючлю жанны ауазыды, сёз оюн тюйюлдю. Ариулукъну кёре билген, адамлыгъы, батырлыгъы да болгъан инсанны ауазыды. Келигиз, бюгюн сагъыш этейик – эшитебизми биз Къайсынны ауазын? Тилибизни, жерибизни, энчилигибизни сакъларгъа осуятларын толтурабызмы? Ол кесини устазы Мечиланы Кязимге жарыкъ бетли тюберча жашаялгъанды, сынауларын кётюралгъанды. Ызындан бюгюн ким барады? Къайсынны сыйлы атына тийишли?
Кёпдюле сагъышла. Къолубузгъа малкъар тилде жыйымдыкъларын алып, окъуюкъ. «Поэзия кёчюрюлмейди», - дейдиле. Къайсын кеси да кёчюрмеледе кёп зат тас болгъанын чертгенди. Къайсынны поэзиясы адам басмагъан агъачха ушайды. Кеси энчи бир азат дуния! Кёчюрмелери уа фабрикадан чыкъгъан, жонулгъан къангалагъа ушайдыла.
Эсге алайыкъ: Къайсынны СССР-ни бек фахмулу тилманчла кёчюргендиле. Ала окъуна жаланда назмуланы бир-бир бетлерин ачалгъандыла, башха бетлери уа жабылгъанлай къалгъандыла. Болсада кёчюрюлген тизгинле жырла болуп, дуниягъа жайылгъандыла. Бирде эсиме келеди: алан, назму жер башында бегирек къанатлыгъамы ушай болур? Жерни да, кёкню да кёрген къанатлыгъа?
