Жыр бла жаны бир эди

Профессионал жырчы Беппайланы Сергейни (1935-2012 жж.) репертуарында эки жюз бла элли жыр барды, аланы бир къаууму малкъар халкъ жырладыла. Жарсыугъа, ёмюрлени теренинден тёлюден тёлюге кёчген, атлары белгисиз фахмулу халкъ жырчыла сакълагъан жырла шёндюгю жашауда унутула барадыла. Беппайланы Сергей миллет музыка маданиятыбызны сакълаугъа уллу къыйын салгъанды, аны бла бирге ол жырлагъан жангы эстрада жырланы таулула, къабартылыла, оруслула эм башха миллетлиле жырлагъандыла. Бийик, ариу тауланы араларында жашагъан таулула музыканы бек терен сезген, сюйген миллетдиле: бу шарт Беппайланы Сергейде энчи ачыкъланнганды. 

«КъМАССР-ны сыйлы артисти» атха Беппайланы Сергей жыйырмабешжыллыгъында тийишли болгъанды, жыйырмаючжыллыгъында уа СССР-ни Баш советини буйругъу бла «За трудовую доблесть» майдал бла саугъаланнганды. Андан сора да, артист Ленин комсомолну премиясыны лауреаты эди, Латвияны, Белоруссияны, Украинаны, сора Къыргъыз, Тюркмен, Таджикистан республикаланы сыйлы грамоталары бла саугъаланнганды. 

Беппайланы Сергейни аты Къабарты-Малкъарны жюзжыллыгъына басмаланнган «Жыйырманчы-жыйырма биринчи ёмюрлени тарыхында 100 белгили атла» деген китапха киргенди. Артистни жырлары бла грамзаписьни битеусоюз студиясында отуз пластинка чыкъгъанды, сольный эм юбилейный концертлери бла телефильмле КъМР-ни радио эм телевидение фондуна киргендиле. Сергей адамланы эслеринде жаланда кючлю фахмусу, сейирлик ауазындан сора да, ариу сыфаты бла къалгъанды. Ол керти артист эди! 

Беппай улу 1935 жылда Тёбен Чегемде туугъанды. Анасы Макытланы Абидат къобузчу болгъанды. Абидатха къобузну алтыжыллыгъында ата къарындашлары Къазандан келтирген эдиле. Къолайлы юйде эркин ёсген къыз тойну, оюнну, жырны бек сюйгенди. Сергей да гитчелигинден анасы къобузчу болгъан тойлада тепсегенди, жырлагъанды. Алайды да, жаш туугъан кюнюнден башлап музыканы дуниясында жашагъанды, ол аны къанында эди. Бу сабийлик жылларындадыла Беппай улуну халкъ жырлагъа сюймеклигини тамырлары да. Москваны Уллу театрында Къабарты -Малкъарны Россейге къошулгъаныны 400-жыллыгъына аталгъан концертде Беппай улу «Гапалауну» залны тилеги бла къайтарып жырлагъанды. Артистле республикагъа къайтханда, вокзалда алагъа бек ариу тюбеген эдиле. Халкъ жыйылып тургъанлай, бир таулу тиширыу, Сергейни аллына келип: «Сени тапхан, ёсдюрген ана сау болсун», - деп, къолларын уппа этгенди. 

1972 жылда Москвада КъМАССР-ни эллижыллыгъына аталгъан концертде Чайковский атлы залда Беппай улу «Нальчик кечеле» жыры бла битеу тынгылагъанланы жюреклерин бийлеген эди. Искусствоведлени оюмларына кёре, Беппай улу миллет эстрада жырны мурдорун салгъанладан бириди. 

Профессионал жолгъа къалай чыкъгъан эди Беппай улу? Сергейни биринчи атламлары Къыргъызстанда школ байрамлагъа, конкурслагъа къатышханы болгъанды. Кант районда школланы араларында бардырылгъан эришиуде таулу жашчыкъ биринчи жерни алгъан эди. Школдан сора ол Фрунзеде музыка училищени вокал бёлюмюнде окъугъанды. Анда билим алгъан кезиуюнде къыргъыз филармония бла жай каникуллада гастрольлагъа баргъанды. Филармонияда алгъан иш хакъы бек болуша эди. Жаш артист ол заманлада СССР- ни халкъ артистлери Абдылас Малдыбаев, Сайра Кийизбаева, Бюбюсара Бейшаналиева эм аты битеу дуниягъа белгили Къыргъызстанны опера театрыны солисти Махмуд Эсембаев бла танышханды, аладан усталыкъгъа юйреннгенди. 

Беппай улу, жаланда кючлю профессионал жырчы болгъанындан сора да, патриот эди. Жерибизни керти адамы. «Азияда иги жашагъаныбызда окъуна, бери къайтыргъа сюйгенлей тура эдик. Мен жууунургъа баргъан суучугъубузну, элими, арбазыбызны эсиме тюшюрсем, жилягъан этиучю эдим, асыры тансыкъ болгъандан, кёрюрге излегенден», - деучю эди Сергей Маштаевич. Азиядан Ата журтубузгъа къайтхандан сора, Къабарты-Малкъарны жыр эм тепсеу къырал ансамблини солисти болгъанды, ызы бла Госфилармониягъа кёчгенди. Жыйырма бла алты жыл а КъМР-ни радио эм телевидение хоруну солисти болгъанды. 

Беппайланы Сергей къатышмай бир магъаналы концерт болмагъанды отуз беш жылны ичинде, Москвада бардырылгъан адабиятны эм искусствону декадаларына, СССР-ни республикаларыны ара шахарларында бардырылгъан концертледе аны ауазы, ариу жырлары эшитилгенлей тургъандыла. 

Жырлагъаны бла чекленмей, Беппай улу кеси жырла жазгъанды. «Кёбюрек жазаргъа керек эди, композитор ишге азыракъ эс бургъанма», - деучю эди Сергей Маштаевич. 
Беппай улуну алтмыш эм жетмишжыллыгъына Музыка театрда юбилей ингирле къуралгъан эдиле. Артистни ауазын да, сыфатын да къалай сакълаялгъанына кёпле сейир этгендиле. Ариу сыфаты сакъланнганыны сылтауу – ол спорт бла кюрешгенди. Ишинден бош заманында кёп китап да окъугъанды. Ич дуниясы бек бай адам эди. Ишинде - чынтты профессионал, юйюрюнде керти ата болгъанды. Кёп жууукъла-тенгле намазлыкъларында Беппайланы Сергейге атап, бюгюн да тилекле этгенлей турадыла. 

РФ-ни искусстволарыны сыйлы ишчиси Хажбекир Хавпачев эсгериулеринде жазады: «СССР-де Сергей жырламагъан хазна шахар къалмагъанды, Москвада уа Съездлени дворецинде, Колонный залда эм Чайковский атлы залда жырлагъанды. Биринчи профессионал таулу жырчыны сыйлы атын бийик даражада тутханды. Беппай улу жарыкъландырыучу эди, халкъыны искусствосун дуниягъа ачыкълагъанды. Энчи Беппай улугъа деп композиторла жырла жазгъандыла. Республика быллай жырчысы болгъаны бла ёхтемленирге керекди».

РФ-ни сыйлы артисти Билял Каширгов эсгериулеринде Беппай улу бла биринчи тюбешиуюню юсюнден айтады: Сергей Къыргъызстанда окъугъаныны, сахнаны усталары бла бирге ишлегенини, Билял а Ленинградда консерваторияда окъуууну юсюнден айтхандыла. Ызы бла Билял жырчы тенгин юйюне чакъырып, анасы бла танышдыргъанды – къобузчу Кураца Каширгова бла. Каширгов эсгериулеринде шагъатлыкъ этеди: «Анам Азияда гастрольлада болгъанларында, таулула бла тюбешип, бир бирлерин тансыкълагъанларын, жилягъанларын айтхан эди. Биз Сергей бла бирге жыйырма жыр жырлагъанбыз. Толусунлай ол фахмусу радио бла телевиденияны оркестрини солисти болгъанында ачыкъланнганды. Аны хар жырын халкъ жырлап башлай эди! Сергейни композитор Нихат Османов бла да мен танышдыргъан эдим, Нихат анга бек ариу жырла жазгъанды. Сергей, фахмулу жырчы болгъандан сора да, чынтты эр киши эди: бир заманда керексиз хапарлагъа къошулмагъанды, адамны сёзюн этмегенди, таза ниетли эди. Аны бла шуёхлугъум бла ёхтемленеме».

Россейни эм КъМР-ни сыйлы артисткасы Таукенланы Галина эсгериулеринде былай жазгъанды: 

«Сергей ариу адам эди, жырлары да, кесине ушаш, ариула. Анга кёп жырла кёргюзте эдиле, алай ол барысын да жырларгъа унамагъанды, жаланда кеси бюсюрегенлени, сёзлери да, макъамы да кючлюлени ала эди. Экибиз радиода жети жыр жырлагъан эдик бирге. Жарсыугъа, телевиденияда ала жазылмагъандыла. Фахмулу артистни жырларын халкъ бир заманда да унутурукъ тюйюлдю». 

…Кёпдюле эсгериуле. Къаллай насыпды ол: адам кетгенден сора, ызындан шагъатлыкъ этерикле болсала. Беппайланы Сергей, чыгъармачылыгъы бла малкъар эстрада жырны мурдорун салып, артист къалай жашаргъа кереклисин кёргюзтюп, юйюрюне, бирге ишлегенлеге да билеклик этип, алай жашагъанды. Ол дуниясы жарыкъ болсун!