«Бу осал ауруудан къыйналгъанланы андан къутулургъа онглары ёсе барадыла»

Алгъын онкология титиретген эте эди, бу диагнозлары болгъанла жууукъ заманда жашаудан кете эдиле. Энди уа алай тюйюлдю. Онбеш–жыйырма жыл да жашайдыла рак болгъанла, багъыла – багъыла, иммунитетлерин кючлендире. Бу къыйын аурууну  юсюнден  врач онколог Сакима Назранова  бла ушакъ этгенбиз.

- Рак сюдде чыгъарылгъан оноугъа ушайды бирде.

-Рак адамны жашаууну бла ёлюуюню юсюнден ахыр оноу тюйюлдю. Бу аурууну, сахарный диабет эм  ишемия аурууланыча, узакъгъа созулгъан эски ауруугъа  санаргъа боллукъбуз. Алай эсе уа, рак деген диагноздан асыры бек къоркъургъа, къолларыбызны бошлап, арталлыда тюнгюлюп, манга боллугъу болду деп къояргъа жарарыкъ  тюйюлдю, специалистге барып, кесибизни бакъдырыргъа борчлубуз. Ахшы кёллю, иги умутлу болургъа ышаныулукъ берген юлгюле уа аз тюйюлдюле: онкологияда бек уллу жетишимле  этиле-этиле  турадыла. Былайда уа бек алгъа эм къоркъуулу кёбюулени, сёз ючюн, аш орунда, аны тюбюнде безде  эм базыкъ чегиде уллу къоркъуулу кёбюулени жетишимли кетериуню юсюнден айтыргъа керекбиз.

Бир ненча жыл мындан алгъа аллай ауруулары болгъан саусузла беш жылдан кёп жашаялмайдыла, деген оюм тохташхан эди жамауатны эсинде, ол болжалдан артыгъыракъ жашагъанла чыкъсала уа, ол ишге  адамла сейир-тамаша этип къарай эдиле. Бюгюнлюкде уа уллу къыйматлы препаратланы (химиотерапияны) хайырланыу адамланы жашауларын бир ненча айгъа угъай, жыллагъа  окъуна узайтады.

Сёз ючюн, аш орунунда 4-чю стадиялы рак аурууу болгъан эм ол ауруу кёп органларына ётюп  башлагъан бир тиширыу, ол кёбюуден къутулур ючюн (аны ауруп башлагъан органларын барысын да кетерирге керек боллукъ эди),  хирургия амалны орунуна химиятерапия амал бла багъылыргъа ыразылыгъын берген эди. Беш жыл мындан алгъа ол тиширыу  эки ай окъуна жашарыкъ тюйюл эди, бюгюнлюкде уа бизге аны жашауун беш жылгъа узайтыргъа къолубуздан келип турады.

-Онкохирургия алгъа тири атламла бла барамыды?

- Бек терк! Бир къауум заман мындан алгъа быллай  затха толу ийнана эдиле: аш орунну тюбюнде безинде рак ауруу болгъан саусузну ол ауруу баууруна да жайыла башлагъан эсе, аллай адамгъа операция этгенден хайыр чыгъарыкъ тюйюлдю. Бусагъатда уа аллай саусузгъа  операция этиуню бла этмеуню юсюнден соруу сюзюуге окъуна салынмайды. Жууап жаланда бирди: этерге!

Аш орунну тюбюнде безни,  анда рак ауруу  болгъаны ючюн битеу дунияда да биринчи болуп Россейде кетергендиле. Былай чертирге сюеме – ол саусузгъа уа алгъаракъда Германияда операция этерге унамай къойгъан эдиле. Болсада  россейли белгили онкологла этген  операция жетишимли бошалгъан эди эм ол пациент артда химиотерапия этдирирге немисли клиникагъа кетген эди. Ол жерли врачла уа, аны бир къауум заманны багъып туруп, Россейде  этилген операцияны амалын, операцияланы битеу немисли реестрине къошаргъа деген предложение бергендиле, сора 2009 жылдан бери уа аллай операцияла Германияны энчи медицина араларында бардырылады.

Кёбюулени бек къоркъуулуларындан бирлери - базыкъ чегидеги ракды. Алай бу осал ауруудан къыйналгъанланы да андан къутулургъа онглары жылдан-жылгъа кёбейе барадыла.

- Саусузланы къаллай бир процентин къутхарасыз?

- Бизни къыралда аллай саусузланы араларында ёлюмден къутулгъанлары шёндюге дери жаланда 40 процентни тута эдиле. Битеу дунияда уа ол тюрлю орталыкъ кёрюмдю 65 процентди. Алай ол тюрлю къайгъылы статистиканы иги жанына тюрлендирирге онг берлик хирургия амалла да чыгъа башлагъандыла. Ал оюмгъа кёре,  базыкъ чегиде кёбюуден алгъа аны къабыргъаларында полипле къуралып башлайдыла. Ол хаталы кёбюуге айланырыгъыны бла айланмазлыгъыны сылтаулары уа  тюрлю-тюрлюледиле. Алай полипни айныууна эм жайылыууна чек салгъан энчи кепле эм эт къатла да бардыла. Ала уа адамны чархында тюрлю-тюрлю органланы араларында  чеклени къурайдыла, ананы къарынында сабий айнып башлагъан заманда къуралып тебирейдиле.

Онкологланы  борчлары – кёбюуню ол къурала башлагъан заманда, аны эмбрион чеклеринде жангыз бир рак клеткачыкъны да къалдырмай кетериудю. Ол тюрлю операцияны бек сакъ бардырыргъа керекди – ол органны эм аны къатындагъыланы ишлеулерине азчыкъ да бузукъ тюшюрмей. Алай базыкъ чегиде ракны хирургия амал бла кетериуде бек къыйын иш тюз чегини рагын кетериудю. Эмбрион къатда ракны кетериуню амалы хайырланылып башланнгынчы, ол аурууну къайтып чыгъыууну къоркъуу 25 процентни тута эди, бусагъатда уа - 5 процентге дери тюшгенди.

-Операция этилген адамлагъа хар заманда да  багъалы дарманла эм облучение этиу  керек бола болур?

- Угъай, бир-бирде керек болмай да къалады.  Лучевой эм химиотерапия амалла операция бла бирге хайырланылсала уа (метастазала болгъан заманда), ол тюрлю багъыуну къыйматы бютюнда уллуду.

Мындан алгъаракъда уа онкологла аш орун-чеги трактда бек къоркъуулу  нейроэндокринный кёбюулени кетериу жаны бла бек кючлю сауут къоллу болгъандыла. Башда айтылгъан жангы къуралыуланы хаталы энчиликлери уа  быллайладыла – ала адамны, тёрели ракча, ашап тауусуп бармайдыла, алай адамны къарынын бек къаты ачытып аурутхан, бетде къызыл тапланы къурагъан, жюрекни терк урдургъан уллу хаталы ышанланы чыгъарадыла. Аллай саусузлагъа операция этгенден хайыр чыкъмайды: бир ненча айдан кёбюу жангыдан къуралады эм терк жайылып, аурутуп башлайды. Болсада врачла аны рецепторларын тыяргъа юйреннгендиле - аны гормонлары тёгерекге жайылмай, аурууну къозгъамай къалырча этгендиле. Кёбюу адамны  чархында тургъанлыкъгъа, аны тап жашарына чырмау этмейди.

 -  Къаллай продуктла болушадыла ракдан къутулургъа?

-Къызыл чагъыр, къара шоколад, ишхилди, сарымсах, къудору битимле, чай, помидорла ракдан къутулургъа  болушхан продуктланы тизмелерине къошулгъандыла. Тыш къыраллы алимлени оюмларына кёре, алада болгъан затла кёбюулеге къанны барыууна чырмау боладыла. Биширилген томатланы бир ыйыкъгъа бир ненча кере ашагъан адамны къууугъунда безни рагыны айныуу 30-50 процентге азаяды. Алимлени айтыуларына кёре, жаулары аз болгъан продуктланы ашагъанланы  къууукъларында безлеринде рак ауруу бек аз  чыгъады.

Татлы газлы суусапла уа рак аурууну чыгъыууна, бютюнда бег а аш орунну тюбюнде безде, бек уллу себеплик этедиле. Кёп къыраллада алимле бардыргъан тинтиуле кёргюзтгендиле: газлары болгъан татлы сууладан ыйыкъны ичинде  (орта эсеп бла 5-7 банка ичген) адамланы араларында  ракдан ауругъанла 87 процентге  кёп тюбегендиле. Аны бла бирге уа быллай шарт да  ачыкъ эсленнгенди: жемиш-кёгет сууланы ичиуню бла рак аурууну чыгъыууну араларында уа бир тюрлю байламлыкъ жокъду.