КЮН ТИЙСЕ

Кёп болмай КъМР-ни Жазыучуларыны Союзу  «Тауланы бирлиги: Шуёхлукъну ауазы» деп  Россейни халкъларыны бирлигини жылына аталгъан пьесаланы  конкурсун  бардыргъанды. Анга малкъар, орус эм къабарты тилледе жазылгъан ишле къатышхандыла. Малкъар тилде алчы жерге тийишли болгъан иш бла окъуучуларыбызны шагъырей этерге сюебиз. Ахматланы Танзиляны  «Кюн тийсе» деген пьесасыны сюжетине керти да жашауда болгъан иш алыннганды. Газетни бир ненча номеринде ол чыгъарманы басмаларыкъбыз.

Къадар таулуланы къум тюзлеге атханды,

Кюн бу азапны кёрюп, булутлагъа батханды,

Жарытырмы энди ол бийик Кавказ тауланы,

Къайтарып туугъан жерлерине таулуланы?

Баш иелерин, жашларын урушха ашырып, къартла бла, сабийле бла жангыз къалып, кёчгюнчюлюк зорлукъну сынай, бир къыйынлыкълары бирин унутдура, Орта Азияда адамларын ачлыкъдан бла жаланнгачлыкъдан къутхарыргъа кюрешген таулу тиширыулагъа аталады.

Оюннга къатышханла:

Марзият –Аслижанны къайын анасы

Аслижан

Далхат – аны уллу жашы

Даут – гитче жашы

Аминат- къызы

Бригадир

Комендант

Бобожонов Жолдашбай – къазахлы киши

Тоштемир – аны жашы

Айгуль - къызы

Махрибан – юй бийчеси

Ахмат- Даутну бла Айгульну жашлары.

Мырза

Иш Къазахстаннга кёчюрюлюп баргъан заманда болады

Сахнада мудах музыка бла ауаз эшитиледи

Тиширыула, сабийле эм къартла,

Кимге къойдула сизни аманатха?

Таулу жашла киргенде къазауатха,

Ала журт къоруулагъан заманда,

Халкълары уа зорлукъ сынагъанды.

Тиширыула болуп къаты темирден,

Къадар оту кюйдюрсе да кюнден,

Тирилгенди миллетибиз кюлден.

Сыйыгъызны хамам тюшюргенде,

Теблеп жер бла тенг этип кюрешгенде,

Бюгалмагъанды къыйынлыкъ сизни,

Зорлукъ талагъан жюрегигизни…

Биринчи акты

Биринчи сураты

(Къазахстанда къум тюзле. Жиляу-сыйыт. Халжарла къатында арбала бла вагонладан келтирип тюшюрген адамланы комендантла юлешедиле. Ишлерге жарарыкъ адамланы сайлап, арбалагъа миндиредиле. Кёп адам къалмагъанды: бир ненча къарыусуз юйюр бла Марзиятны юйдегиси турадыла)

Марзият. Келин, ол сабийлени къолларындан тут, кёз аллынгдан кетерме, исси сют бла аузун кюйдюрген, суугъа юфкюрюп уртлай эди, дегенлей. Даутчукъну ачыуу да жюрегими бир жанын ашап турады. Ой, балам, жарлы балам, къайда тура болурса? (белинде ботасыны къанаты бла жилямукъларын сюрте). Анга жиляй кюйюп-бишип бошагъанма. Къыйынлыкъла къадарыбыз болуп къалгъандыла, бирин айт да бирин къой. Ол кюн поездден Даутчукъ бла сен чыкъмасагъыз эди, суусапдан ёлгенле биз болсакъ да, къайгъырлыкъ тюйюл эдим.

Аслижан. Няння, этип турма былай, къарыусузлугъунгу юсюне да къарыусуз болуп къаласа.  (кёл этдирирге кюрешеди. Къайын анасына намыс этип, сабийи ючюн аны къатында къалай жилясын, жюреги бише турса да. Даут тас болгъан кюн Аслижанны дуниясы эки жарылып, аякъ тюбюнден жер кетип, кюнлери да тохтап къалгъандыла.) Бу тюккючге чёгюп тур, бизге да бир жерге барыргъа буюрурла.

Комендант. (хыны къатларына келип, Аслижаннга къарап) Сен да, бу эки сабий да арбагъа минигиз, къарт къатынны уа алмайма, къарыусузду, ишлеяллыкъ тюйюлдю.

Аслижан. Мен Няннясыз бир жары  барлыкъ тюйюлме, аны алмай эсегиз, биз да жерибизден тепмейбиз, былайда аны бла къалабыз. (жиляйды)

Комендант. Ол арбагъа окъуна миналлыкъ тюйюлдю, не этерикме мен аны? Хайыры тиймезлик адам манга керек тюйюлдю. Хайда, минигиз арбагъа, мени заманым жокъду сизни бла былайда ёчеше турургъа, жюз жерге барыргъа керекди.

Аслижан. Заманыгъыз жокъ эсе, барыгъыз, биз а бир бирден айырылмайбыз, не болса да бирге боллукъбуз.

Комендант. (ачыуланып) Сен асыры кёп жаншайса, санга ким оноу бергенди. Башха элтирик адам къалмагъанды ансы, сизни былайда къоюп кетерик эдим. Хайдагъыз, барыгъыз да минигиз арбагъа. (адыргы хапчукларын да арбагъа салып, минип кетедиле)

Экинчи сураты

(Башы да салам бла жабылгъан бир гитче гытычыкъ. Ичинде бир отоу. Аны тёрт мюйюшюнде тёрт юйюр жашаргъа кюрешедиле. Тардан ичинде кючден атлайдыла. Эрттенлик энди белги бере башлагъан заманда, Аслижан къобуп, билямукъ биширип, ишге тебирерге умут этип айланады).

Бригадир. (эшикден суху кирип, къычырады) Аслижан, эндиге дери нек келмей тураса ишге. Терк мин машинагъа (ачыуланып къамичи бла сыртына урады).

Марзият. Къамичи бла урургъа не ишигиз барды?

Бригадир. Санга андан не жетеди, сиз бандитлесиз, сизге андан да аман этерге керекди.

Марзият. Сизге да болур бир закон, жашай баргъанда.

Бригадир. Мени законум ма бу къамичиди, сиз бандит халкъ, башха тюрлю тилни ангыламайсыз. Бандитле болмасагъыз, жеригизден бери сюрюп келмез эдиле сизни.

Аслижан. Бандит ат атарча бизге, кимге аманлыкъ этгенбиз?

Бригадир. Терк ишге чыкъ, мени заманым жокъду хапар айтып турургъа.

Марзият. (келинин жапсара) Ах кюнюм, къамичини шибиля тауушу къулакъларымы окъуна ачытды, келин, ёлгю эдим андан эсе. Биз кётюрмеген не къалды, къадарыбыз не ачы эди. Къор болайым,  бар ишге энтта  бир затынгы ачытдыртмай.

Аслижан. (ачыгъандан тишлерин бир бирге къысып, бригадирге къарап, сора мюйюшде жатхан къатынны кёргюзтюп) Кёрмеймисе бу къартны къарыусуз болуп тургъанын? Къарар адамлары ачдан ёлгендиле, мен а анга билямукъчукъ ичире кетеийм деп къалгъанма.

Бригадир. Манга не башхалыгъы барды, сени къарт къатынынг къулагъыма  кирмейди, заманында ишге келип, планны толтурургъа керекди. Отуз гектар чюгюндюр бахчаны чагалап бошаргъа керекди бюгюн. Хайда, женгил кел.  (кетедиле)

Марзият. (кеси аллына) Къайсы къыйынлыгъыма жарсыргъа билмейме асыры кёпден. О, мени жарлы Даутчугъум, къайда болурса сен? Атанг урушдан къайтса да, не айтайым мен, жолда тас этгенбиз, деп къалай къояйым? Хар намаздан тилейме сени жанынгы сау сакъласын  къайда болсанг да. Не азапла чегип барабыз. Сурар онг жокъ, тебер онг жокъ. Комендантла, атлагъа кишен салгъанча, къымылдар онг бермейдиле. (кезлерин жаулугъуну къанаты бла сылайды)

(Жерде, кийиз юсюнде жатып тургъан Аминатчыкъ уянып, къатына келип)

Аминат. Амма, не болгъанды, нек жиляйса?

Марзият. Балам, жукъ да болмагъанды, жилямайма. Кёзлерим сууукъ болсала, кеслери аллына жиляп къаладыла.

Аминат. Амма, Даут бизге къачан келликди? Мен анга саугъачыкъ асырап турама. Ач болмай тура болурму? Ким бла ойнай болур?

Марзият. Келликди, келликди, балам. Ананг этип кетген билямукъчукъдан уртла. Бусагъат Далхат да келирге керекди. Аллына къарап турама.

Аминат. Амма, сен а берликмисе Даутну саугъасын?

Марзият. Хау,  бермей къоярыкъ тюйюлме, келсе, Аллах айтса.

Аминат. Даутну саугъасын ачып къараргъа боллукъмуду, амма?

Марзият. Къызым, айтханма да, Даут келсе, ачып, бирге къарарыкъбыз.

Аминат. Къачан келликди, энтта  кёпмю сакъларгъа керекди?

Марзият. (къызчыкъны алдай) Угъай кёп къалмагъанды, балам, бираз жылыу айланса, келликди.

Аминат. Амма, чыбыкъла асырап турама Даутха, келсе, аладан, этиучюбюзча, атла этип ойнарыкъбыз. Сени къыйнамаз ючюн, амма, аланы жонаргъа Даутха жюлгюч алыргъа къоярыкъ тюйюлме. Чыбыкъланы къолларыбыз бла арытырыкъбыз.

Марзият. Акъыллы баламса сен мени. (къучакълайды)

(Далхат эшикден мудах болуп кирди.)

Марзият. Жашым, былай кёп нек къалдынг? Къоркъгъандан жаным ичимде болмай турдум. Аллаха шукур,  чырмаусуз юйге жыйылгъанынга.

Далхат. Амма, бузлап тургъан мирзеу бюртюкчюклени хуржунума жыя тургъанлай, бригадир кёрюп, къутуруп, бетиме уруп, жерге тёкдюргенди. Ол хуржун мирзеучюк анга керек тюйюл эди, бош жерде тёкдюрюп къойду. Бизге уа анабыз бир кереге худур этсе, барыбыз да ашарыкъ эдик.  Кёнчек хуржунума уууч мирзеу окъуна жыялмагъаныма жарсып, жолда келе тургъанлай, чолакъ Хамитни къызы Хамидагъа жолукъдум. Ол атасыны ёлюгюн чанагъа салып, Кавказгъа барама асыраргъа, деп айлана тургъанын кёргенимде, челек бла исси сууну юсюме къуйгъан кибик болуп къалдым. Не этерге билмей, абызырадым.

Марзият.  Ай, харип, алай шашыпмы къалгъанды?

Далхат. Хау, амма. Мен да аны тохтатыргъа кюреше тургъанлай, комендант жетди. Хыны этип, чананы бир жанына тюртдю. Хамида атасыны осуятын толтурургъа кереклисин айтып, сарнады. Хыликкя этип, Кавказны унутуп къоюгъуз, мында окъуна асыраялмайдыла ёлгенлени, деп ачыуланды. Ма алайда жангы асыралгъан юч къабырны къатына салсагъыз, асыры да озады, деп арбагъа минди. Ол кетгенлей, мен да, эки казахлы киши да къабыр къазаргъа кюрешип, ёлюкню асырадыкъ. Хамиданы атамы жерге сукъмагъыз, Кавказда асырарыкъма, деп сарнагъаны, къулагъымдан кетмейди. Аны ючюн кёп къалдым, амма.

Марзият. Къарыусузгъа болушхан сууапды, иги этдинг, балам. Нечик жарлыбыз биз, къабыр юлюшюбюзню сюйген Кавказыбызда алалмагъанла. Ой, бир шаудан сууундан ичип ёлсем, киши да жилямасын. Къайсы къыйынлыгъымы айтып, къайсын къояйым. Мен харип. (бираз эс жыйып) Ананг этип кетген билямукъчукъдан уртла, юлюшчюгюнгю къоюп турабыз.

Далхат. Элни башында бир къаурала жыяр жер кёрюп келеме, бирле алып кетгинчиге дери, аланы алып келейим. Къол бла келтиралмагъанма, жыжымчыкъ алып барайым, сыртыма салып келирме. Анабыз ишден келсе, от тиргизирге жукъ жокъду. Амма, къайытсам ашарма.

Марзият. Охо, балам. Неда болсун сакъ бол, комендатланы халлерин билесе.

Баргъаны боллукъду.